SŁÓWNIK historyków polskich

Koncepcja i opracowanie redakcyjne MARIA PROSIŃSKA-JACKL

Współpraca redakcyjna

EWA FONKOWICZ

Okładka, obwoluta, karta tytułowa według projektu serii Stefana Rzepeckiego KRZYSZTOF DOBROWOLSKI

Indeks nazwisk MARIA PROSIŃSKA-JACKI, EWA FONKOWICZ

Korekta MARIA PROSIŃSKA-JACKI, EWA FONKOWICZ

Skład i łamanie ALEKSANDRA SZMIELEW, ANDRZEJ BALIŃSKI

Tytuł dotowany przez Ministra Edukacji Narodowej

© Copyright by Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1994

ISBN 83-214-1051-0

AUTORZY BIOGRAMÓW

Krzysztof BACZKOWSKI (Kraków) Marek BARAŃSKI (Warszawa)

Janina BIENIARZÓWNA (Kraków) Wiesław BIEŃKOWSKI (Kraków) Andrzej BIERNAT (Warszawa)

Zofia BORZYMIŃSKA (Warszawa) Andrzej BROŻEK (Katowice) Waldemar BUKOWSKI (Kraków) Stanisław CHANKOWSKI| (Warszawa) Zofia CHYRA-ROLICZ (Warszawa) Hanna FARYNA-PASZKIEWICZ (Warszawa) Mirosław FAZAN (Katowice)

Ewa FONKOWICZ (Warszawa) Andrzej FRISZKE (Warszawa)

Piotr Paweł GACH (Lublin)

Henryk GAPSKI (Lublin)

Antoni GĄSIOROWSKI (Poznań) Halina GÓRSKA (Warszawa)

Andrzej Feliks GRABSKI (Łódź)

Anna GRZEŚKOWIAK-KRWAWICZ (Warszawa)

Hubert IZDEBSKI (Warszawa) Jerzy JACKL (Warszawa) Maciej JANOWSKI (Warszawa) Janusz JASIŃSKI (Olsztyn) Jerzy JEDLICKI (Warszawa) Marcin KAMLER (Warszawa) Jerzy KŁOCZOWSKI (Lublin) Lidia KORCZAK (Kraków) Jerzy KOWECKI (Warszawa) Piotr KRASNY (Kraków)

Lech KRZYWIAK (Kraków) Stefan Krzysztof KUCZYŃSKI (Warszawa) Marcin KULA (Warszawa) Henryk LITWIN (Warszawa) Dariusz MACIAK (Warszawa)

K.B. M.B. J.B. W.B. A.B. Z.B. A.Br. W.Buk. S.Ch. Z.Ch.-R. H.F.-P. M.F. E.F. AF. P.P.G. H.G. AG. H.Gór. A.F.G. A.G.-K. HI.

J.J. MI. J.Jas. J.Jedl. M.Kam. J.K. L.K. J.Kow. PK. L.K. S.K.K. M.K. H.L. D.M.

Antoni MĄCZAK (Warszawa)

Marek NEY-KRWAWICZ (Warszawa) Irena OKRUSZKO (Warszawa)

Edward OPALIŃSKI (Warszawa) Krzysztof OŻÓG (Kraków)

Alicja PACHOLCZYK (Warszawa) Urszula PERKOWSKA (Kraków) Andrzej POŚPIECH (Warszawa)

Maria PROSIŃSKA-JACKL (Warszawa) Jacek RAMOTOWSKI (Warszawa) Zbigniew ROMEK (Warszawa)

Janina ROSICKA (Kraków)

Jerzy RÓZIEWICZ (Warszawa) Franciszka Wanda SAWICKA (Warszawa) Jan SIEKLICKI (Warszawa)

Rafał STOBIECKI (Łódź)

Krystyna SZELĄGOWSKA (Warszawa) Andrzej SZWARC (Warszawa) Krystyna ŚRENIOWSKA (Łódź) Tomasz TOMALA (Warszawa) Wojciech TYGIELSKI (Warszawa) Wacław URBAN (Kraków)

Zbigniew WAWER (Warszawa)

Maria WIERZBICKA (Warszawa) Andrzej WIERZBICKI (Warszawa) Halina WINNICKA (Warszawa)

Jerzy WYROZUMSKI (Kraków)

Marek ZGÓRNIAK (Kraków)

Rafał ŻEBROWSKI (Warszawa)

AM. M.N.-K. LO. E.O. KO. ALP. U.P. A.P. M.P.-J. J.Ram. ZR. J.Ros. J.R. F.W.S. J.S. R.S. K.Sz. A.Sz. KŚ. TT. W.T. w.U. ZŻ.W. M.W. A.W. H.W. J.W. M.Z. R.Ż.

OD WYDAWCY

Słownik historyków polskich stanowi kolejny tom wydawanych przez „Wiedzę Powszechną” popularnych słowników encyklopedycznych. Prezentuje w obszernym wyborze twórców polskiej historiografii oraz twórców różnych form eseistyki, histo- riozofii i publicystyki historycznej.

Tak szeroki zakres Słownika wymaga już na wstępie wyjaśnienia, Dziejopisarstwo — obok literatury — stanowiło w Polsce od dwustu lat o emocjonalnej i intelektual- nej tożsamości narodu. Oczywiście — dziejopisarstwo jako całość, nie tylko historio- grafia akademicka. Chociaż istnieją w tej dziedzinie przykłady, nawet dosyć liczne, dzieł naukowych zdolnych poruszyć serca i umysły wielu czytelników, to jednak oddziaływania dziejopisarstwa nie sposób sobie wyobrazić bez twórczości licznej i zróżnicowanej grupy publicystów, popułaryzatorów, kronikarzy, zbieraczy pamiątek historycznych, nauczycieli. Oni to upowszechniają koncepcje mistrzów, oni pozwala- ja społeczeństwu odkrywać, zapamiętywać, przeżywać i interpretować przeszłość.

Habent sua fata libelli...

Pomysłodawcą opracowania Słownika historyków polskich był prof. Tadeusz Łep- kowski. Pomysł zrodził się w 1982 r., w stanie wojennym, gdy po zawieszeniu prac nad Encyklopedią historii Polski (przygotowywaną uprzednio w „Wiedzy Powszech- nej”) zastanawialiśmy się, jak wykorzystać jej materiały, złożone w archiwum Zamku Królewskiego w Warszawie.

Początek pracy to rok 1984. Okazało się wówczas, że ok. 400 haseł biograficznych wyjętych z Encyklopedii to stanowczo za mało, by zaprezentować całe polskie dziejo- pisarstwo. Praca posunęła się naprzód, gdy Instytut Historii PAN udostępnił redakcji materiały biograficzne dotyczące historyków XIX i XX w., zgromadzone przez zespół Ryszarda Przelaskowskiego. Materiały te skonfrontowaliśmy z artykułami w Polskim słowniku biograficznym i innych podstawowych informatorach i kompendiach ency- klopedycznych oraz z danymi o historykach zawartymi w pracach współczesnych badaczy historiografii polskiej. Wszystko to wraz z recenzjami specjalistycznymi stało się podstawą rozszerzonego, liczącego ponad tysiąc nazwisk, zestawu haseł. Redakcja pozyskała kilkudziesięciu autorów z różnych ośrodków uniwersyteckich, wypracowała schemat hasła i zasady leksykograficzne Słownika. Ok. roku 1989 Słow- nik historyków polskich bliski był ukończenia, choć daleki od doskonałości.

cd

W nowej sytuacji politycznej — po czerwcu 1989 r. — można było dopełnić braki Słownika w zakresie historiografii emigracyjnej, wojskowej, kościelnej, a przede wszystkim w zakresie tak bogatej i ważnej w Polsce eseistyki i publicystyki histo- rycznej, uprawianej w różny sposób, na różnej głębokości i w różnych celach.

Koncepcja dzieła

Po 1989 r. ukształtowała się stopniowo ostateczna koncepcja Słownika. Zawiera on obecnie biogramy: (a) osób zawodowo trudniących się historiografią, tj. badaczy, dydaktyków i popularyzatorów: (b) eseistów i publicystów uprawiających refleksję nad historią; (c) historiozofów; (d) polityków uzasadniających swą działalność argu- mentacją historyczną i historiozoficzną; (e) pamiętnikarzy (do XVIII w.).

Konsekwencją takiej koncepcji dzieła było znaczne powiększenie zestawu haseł, do 1600 biogramów. Włączenie do Słownika eseistów i publicystów redakcja uznała za konieczne, gdyż w dobie przekraczania granic dyscyplin i równouprawnienia różnych sposobów traktowania przedmiotu badań trudno jest mówić o „czystym” zawodzie historyka, podobnie jak o „czystej” historii.

Słownik uwzględnia tylko osoby zmarłe. Pod względem chronologicznym dzieło obejmuje historiografię polską od Galla Anonima do końca roku 1992 (zawiera tylko nazwiska osób zmarłych przed 1 I 1993 r.).

Zestaw haseł

Głównym kryterium wyboru osób do zestawu Słownika było istotne znaczenie ich dorobku. Nie tylko waga naukowa tego dorobku była brana pod uwagę, ale w równej mierze wpływ na świadomość historyczną społeczeństwa. Względy for- malne (np. tytuły i stanowiska naukowe) oraz profesjonalne przygotowanie do badań, chociaż zawsze w biogramach odnotowywane, nie były traktowane jako kryteria wyboru.

Za podstawowy obszar penetracji przyjęto szeroki zakres dziedzin i tematów powszechnie uznawanych dziś za domenę dziejopisarstwa: historia polityczna, spo- łeczna, gospodarcza, wojskowa, dzieje kultury materialnej i duchowej, obyczajów, myśli politycznej i społecznej, historia prawa, dzieje Kościoła, historia tzw. nauk pomocniczych historii, a także archeologia, choć posługuje się własnym warsztatem badawczym.

W zakresie historiozofii redakcja starała się, aby w Słowniku znaleźli się ci wszy- scy, którzy — bez względu na swą profesję i zasługi w innych dziedzinach — propo- nowali nowe ujęcie filozofii dziejów (czy to Polski, czy powszechnych), a ich myśl znalazła odbicie w nauce, polityce, świadomości społecznej.

Nie brano pod uwagę pisarzy, mimo ich roli w tworzeniu wizji przeszłości (H. Sienkiewicz) czy koncepcji historiozoficznych (Z. Krasiński). Nieliczni pisarze, których hasła znalazły się w Słowniku, weszli doń z racji autorstwa dzieł nieliterac- kich poświęconych historii (np. W. Gąsiorowski) czy historiozofii (A. Mickiewicz); przyjęto jednak, że muszą to być dzieła o utrwalonej randze.

Spośród publicystów i eseistów uwzględniono tych, w których twórczości istotną rolę odgrywała wizja przeszłości, interpretacja historiografii, odwoływanie się do historycznych paralel lub analogii, a zwłaszcza widzenie współczesnej polityki po- przez historię.

8

Ponadto uwzględniono w Słowniku autorów bibliografii historycznych oraz naj- wybitniejszych kolekcjonerów i zbieraczy pamiątek narodowych (twórców ważnych dła nauki historycznej muzeów i zbiorów bibliotecznych), a także paru największych mecenasów nauki.

Jeśli chodzi o pamiętnikarzy, to przyjęto zasadę ograniczającą: Słownik uwzglę- dnia tylko pamiętnikarzy staropolskich i czasów stanisławowskich, i to tych jedynie, którzy w swych dziełach zawarli spostrzeżenia wykraczające poza krąg spraw pry- watnych, tj. podawali ważne obserwacje polityczne bądź dające się uogólnić obserwa- cje obyczajowe. W hasłach z późniejszych epok pamiętniki są wprawdzie odnotowy- wane, same jednak nie przesądzają o umieszczeniu hasła danej osoby w Słowniku.

Jest w Słowniku sporo haseł archiwistów, ale nie zasługi w dziedzinie samej archi- wistyki zdecydowały o ich uwzględnieniu. Wybrano tych, którzy pracę w archiwum uwieńczyłli publikacją naukową lub edycją źródeł.

Ważnym kryterium jest dla Słownika autorstwo podręczników szkołnych i akade- mickich, ze względu na szczególne znaczenie społeczne takich dzieł. Staraliśmy się skrupulatnie odnotowywać element dydaktyczny w twórczości historyków, uwzglę- dniając niekiedy także uczonych, których główną zasługą była organizacja nauki, a nie własna twórczość. Wydaje się jednak, że w tym zakresie jest jeszcze sporo do uzupełnienia.

Zestaw Słownika dopełniają historycy nauki. Starano się uwzględnić autorów prac o dziejach różnych dyscyplin (jak polonistyka, teatrologia, nauka prawa czy medycy- ny) oraz twórców wielkich syntez w zakresie swoich dziedzin (np. historia filozofii, historia literatury, historia sztuk plastycznych). Wzięto także pod uwagę badaczy, których prace należą wprawdzie do pozahistorycznych dyscyplin, ale mają istotne znaczenie dla historyków (np. opracowania dotyczące zabytków średniowiecznych).

Poważną reprezentację mają w Słowniku historycy żydowscy; są tu także history- cy tatarscy, karaimscy i inni. Ich obecność w Słowniku jest uzasadniona tym, iż dawna Polska, zwłaszcza od czasów Jagiellonów, była krajem wieloetnicznym.

Redakcja zdaje sobie sprawę z braku w Słowniku wielu historyków regionalnych i popularyzatorów. Dokonanie ich wyboru okazało się trudne, gdyż obie te dziedziny — wyjąwszy historiografię śląską — wymagają jeszcze specjalistycznych badań.

Terytorialnie zestaw haseł nie jest ograniczony, a więc znajdują się w nim history- cy działający nie tylko na ziemiach polskich i nie tyłko o sprawach ziem polskich piszący. Warto przy tym zaznaczyć, że dzieje powszechne jako temat badawczy znajdowały się zawsze w historiografii polskiej na planie znacznie odleglejszym niż dzieje ojczyste.

Treść haseł

Biogramy zbudowane są z czterech części:

1. „Główka” hasła, tj. podstawowe dane personalne.

2. Informacje życiorysowe, z uwzgłędnieniem etapów awansu zawodowego, naj- ważniejszych funkcji i stanowisk.

3. Dorobek naukowy bądź publicystyczny (tj. kierunki zainteresowań z tytułami najważniejszych dzieł), charakterystyka twórczości i działalności, przynależność do prądu czy epoki, postawa metodologiczna, rola w życiu naukowym.

4. Wybrana bibliografia przedmiotowa.

Najwięksi historycy mają biogramy potraktowane szczegółowo i dokładnie, w in- nych hasłach ograniczono się tylko do faktów najważniejszych. Także hasła osób, dła których praca w zakresie historiografii nie była pierwszoplanowa, nie przedstawiają ich pełnej biografii; uwypukłone są natomiast fakty istotne dla ich twórczości czy działalności w zakresie historii. Redakcja przestrzega przed mierzeniem rangi bada- cza długością jego hasła. Na wielkość biogramu mają bowiem wpływ różne względy merytoryczne (np. zakres tematyczny twórczości) i formalne (np. długość tytułów prac, problemy z zapisem bibliograficznym); wiele też zależy od sformułowań wyjściowego tekstu autorskiego.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że stosunek tekstu autorskiego do ostatecznego tekstu hasła jest różny. Redakcja otrzymała wprawdzie biogramy od razu trafiające udatnie w styl i charakter Słownika, ale większość tekstów autorskich należało poddać rygorom encyklopedycznej zwięzłości. Skróty, zmiany i dopełnienia były z autorami omawiane. Duże biogramy, zawierające szczegółową charakterystykę postaci i jej dorobku, w znacznie większym stopniu niż małe hasła zachowały cechy stylu swych autorów.

Hasła zostały podpisane inicjałami autorów, a inicjały rozszyfrowane są w wyka- zie nazwisk. Podpis „red.” znajduje się pod hasłami opracowanymi zbiorowo w re- dakcji bądź pod takimi hasłami, które uległy zbyt wielkim zmianom redakcyjnym, by można je było autoryzować.

Informacje edytorskie dotyczące treści haseł

Pierwszym, porządkującym elementem biogramu jest nazwisko wraz z jego ewen- tualną obocznością lub odmianą; w hasłach osób żyjących przed XV w. — imię lub imię z przydomkiem. W nielicznych przypadkach hasło rozpoczyna się pseudonimem.

Imiona podawane są w takiej liczbie i kolejności, w jakiej były używane, tj. zazwyczaj jedno lub dwa, wyjątkowo trzy; wymieniane są także imiona zakonne.

Przydomek pojawia się w haśle tylko wówczas, gdy dana osoba go używała; podobnie tytuł książęcy czy hrabiowski. Może się więc zdarzyć, że jeden przedstawi- ciel rodu ma podany przydomek lub tytuł, a inny nie.

Pseudonimy i przezwiska wybrano tylko najważniejsze. Jeśli pseudonim związany jest z jednym tytułem pracy lub z działalnością konspiracyjną, podawany jest w odpowiednim miejscu tekstu hasła, a nie w „główce”. Jeśli pseudonim jest bardziej znany od nazwiska właściwego, od niego właśnie rozpoczyna się biogram; nazwisko występuje wówczas po pseudonimie.

Daty i miejsca urodzenia i śmierci podane są możliwie dokładnie. Jeśli pełnej informacji (dzień, miesiąc, rok, miejscowość) nie dało się ustalić, w haśle znajdują się tylko dane dostępne. Wszelkie wątpliwości czy niejasności zaznaczane są znakiem zapytania lub odpowiednią adnotacją. Przy nazwach miejscowości mało znanych lub leżących poza Polską podawana jest nazwa kraju, regionu geograficzne- go lub pobliskiego większego miasta (nie ma odniesień do podziałów administracyj- nych, ze względu na ich zmienność).

Definicja wstępna („wizytówka”) to najczęściej określenie specjalności zawo- dowej w zakresie historiografii; w hasłach osób czynnych także w innych dziedzinach — określenia zawodu, zajęcia, funkcji, godności itp., zawsze jednak z zaznaczeniem tytułu wejścia danej osoby do słownika historyków.

10

Pochodzenie społeczne i narodowe. Redakcja starała się, aby pochodzenie społeczne podawane było do XIX w. włącznie; w XX w. — tylko wyjątkowo, gdy miało to wpływ np. na wybór tematyki badań.

Przygotowanie zawodowe, tzn. wykształcenie (lub jego brak), jest nie- odzownym elementem biogramów Słownika; element ten jest pomijany rzadko, gdy brak wiarygodnych ustaleń. Szkoły średniej w zasadzie nie podaje się (poza uzasadnio- nymi wyjątkami), natomiast przy studiach wyższych wymieniane są nazwy uczelni, mistrzowie naukowi, uzupełniające studia zagraniczne, podróże badawcze itp.

Jeśli chodzi o przebieg pracy naukowej, to wszędzie tam, gdzie dało się to ustalić na podstawie kompendiów, podawane są etapy awansu zawodowego (doktorat, habilitacja, profesor nadzw., profesor zw.), ważniejsze funkcje i stanowiska (rektor uczelni, założyciel placówki badawczej, towarzystwa czy pisma, historiograf królew- ski), członkostwo AU, PAU, PAN i akademii zagranicznych oraz doktoraty honoris causa.

Nagród i orderów Słownik w zasadzie nie podaje, choć uczyniono wyjątek dla stanisławowskich medali Merentibus i Sapere auso oraz dla prestiżowej, a dotychczas rzadko odnotowywanej nagrody Fundacji im. A. Jurzykowskiego w Nowym Jorku.

Charakterystyka działalności i dorobku to ta część hasła, którą trudno poddać sztywnemu schematowi edytorskiemu. Indywidualne losy i osiągnięcia histo- ryków przedstawione zostały przez autorów zgodnie z ich wiedzą i przekonaniem. Redakcja starała się, by w ważniejszych (dłuższych) biogramach znalazły się wiado- mości o środowisku historyka i jego formacji intelektualnej, o aktywności politycznej w partiach i stronnictwach, o postawie metodologicznej, roli we współczesnym życiu naukowym i społecznym oraz o funkcjonowaniu w pamięci następnych pokoleń.

Okoliczności śmierci podawane są tylko wtedy, gdy przez swą nietypowość stanowią znaczący element biografii. Miejsce pochówku odnotowano jedynie w kilku największych hasłach.

Bibliografia

Że względu na popularny charakter Słownika bibliografia podmiotowa (tj. twór- czości) zawarta jest w tekście hasła i obejmuje z reguły tylko najważniejsze dzieła. Tytuły prac opatrzone są zawsze datą roczną pierwszego wydania, a w uzasadnionych wypadkach także datą wydania krytycznego (naukowego) oraz datami wznowień. Poda- wane są odrębne daty powstania dzieła i jego publikacji, gdy są odległe, oraz odrębne daty wydania dzieła w języku obcym (np. po łacinie) i wydania polskiego. Miejsca wydań utworów podawane są tylko wtedy, gdy znajdują się poza obrębem ziem polskich. Pisow- nię tytułów staropolskich zmodernizowano, pozostawiając jednak archaizację utrwaloną przez współczesne edycje i kompendia.

Bibliografia przedmiotowa (tj. opracowań) umieszczona jest pod tekstem hasła. Ma charakter zalecający, tzn. umożliwia czytelnikowi poszerzenie wiadomości 0 da- nej osobie; uwzględnia tylko opracowania podstawowe. Odnotowywane jest hasło w Polskim słowniku biograficznym (PSB; red. t. 1-7 W. Konopczyński, t. 8—10K. Lepszy, t 11-32 E. Rostworowski, od t. 32 H. Markiewicz; t. 1-34, Kraków 1935-93); dla pierwszych liter alfabetu (gdy hasła PSB bywają przestarzałe) i dla liter końcowych (dla których PSB jeszcze nie istnieje) rolę tego podstawowego kompendium przejmuje Biblio- grafia literatury polskiej „Nowy Korbut” (opr. zespoły IBL PAN, t. 1-17, Warszawa

11

1963-81). Poza tym pod tekstem umieszczane są wartościowe biografie danej osoby, szkice poświęcone analizie twórczości, w tym np. artykuły z pracy zbiorowej History- cy warszawscy ostatnich dwóch stuleci (pod red. A. Gieysztora, J. Maternickiego, H. Samsonowicza, Warszawa 1986) i ze Słownika wybitnych historyków wielkopolskich (pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1989) oraz te publikacje, w których znajduje się bibliografia prac (np. księga ku czci). Z zasady nie podaje się artykułów wspomnieniowych. Obowią- zuje uproszczony zapis bibliograficzny.

Uwagi końcowe

Słownik historyków polskich nie powstałby lub byłby znacznie uboższy, gdyby nie nastąpił w ostatnim ćwierćwieczu znaczący rozwój badań nad historiografią. Powsta- ło wiele opracowań podejmujących kluczowe problemy orientacji historiozoficznych i historiograficznych, ukazujących formowanie się środowisk naukowych i krystali- zację osobowości twórczych. Są to zarówno dzieła zbiorowe, jak i prace indywidual- ne: M. H. Serejskiego, J. Dutkiewicza, H. Barycza, A. F. Grabskiego, J. Maternickie- go, A. Wierzbickiego, M. Wierzbickiej, H. Winnickiej, A. Abramowicza, J. Róziewi- cza, by wymienić tylko najważniejszych. Ich prace odegrały zasadniczą rolę w tworzeniu koncepcji zestawu haseł, wyważania proporcji.

Redakcja zdaje sobie sprawę, że Słownik historyków polskich, będąc w tej dziedzi- nie pierwszą polską publikacją encyklopedyczną, ma wiele usterek i przeoczeń. Wy- dawnictwo liczy jednak na to, że Słownik spotka się z zainteresowaniem środowiska historyków, ożywi pamięć i pragnienie utrwalenia wiedzy o ludziach tworzących pol- ską historiografię. Być może napłyną do Wydawnictwa uzupełnienia i sprostowania, dzięki którym stanie się możliwe przygotowanie drugiej, pełniejszej edycji.

Wydawnictwo pragnie podziękować tym osobom, które przyczyniły się do po- wstania niniejszej edycji Słownika. Są to przede wszystkim autorzy biogramów. Wielu z nich włączało się do prac redakcji także jako konsultanci oraz współtwórcy zestawu haseł i rozwiązań edytorskich. Słowa wdzięczności należą się zwłaszcza tym, którzy wsparli redakcję w trudnych momentach niepewności co do wydania dzieła, a więc prof. Andrzejowi Feliksowi Grabskiemu, prof. Andrzejowi Wierzbickiemu i prof. Stefanowi Krzysztofowi Kuczyńskiemu. Cennymi radami pomogli redakcji prof. Marcin Kula i prof. Andrzej Paczkowski. W zakresie bibliografii pracę ułatwiał ze- spół Biblioteki Instytutu Historii PAN oraz Biblioteki Narodowej.

AAD AAN

administr.

AGAD

AGH AK akad. AL amer. ang. archeol. artyst. ASP ATK

AU austr. BBWR

BCh bibl. bibliogr. biogr. bł.

b.m.

b.r. ChAT

ChD chronol. chrześc. CK CKR

WYKAZ SKRÓTÓW

Archiwum Akt Dawnych Archiwum Akt Nowych administracyjny

Archiwum Główne Akt Daw- nych

Akademia Górniczo-Hutnicza Armia Krajowa

akademia

Armia Ludowa

amerykański

angielski

archeologiczny

artystyczny

Akademia Sztuk Pięknych Akademia Teologii Katolic- kiej

Akademia Umiejętności austriacki

Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem

Bataliony Chłopskie biblioteka, biblioteczny bibliograficzny

biograficzny

błogosławiony

bez miejsca (wydania)

bez roku (wydania) Chrześcijańska Akademia Te- ologiczna

Chrześcijańska Demokracja chronologiczny chrześcijański

Centralny Komitet

Centralny Komitet Robot- niczy

Centralny Komitet Wykonaw- czy

część (w bibliografii)

członek (partii, organizacji, to- warzystwa) : demograficzny demokratyczny

departament

doc.

dr

dr hab. dr h.c. dyr. egz. ekon. emigr. etnogr. eur. faszyst. filol. filoz.

humanist. IBL

IHKM

docent

doktor

doktor habilitowany

doktor honoris causa

dyrektor

egzemplarz

ekonomiczny

emigracyjny

etnograficzny

europejski

faszystowski

filołogiczny

filozoficzny

fragment

francuski

galicyjski

generał (przy nazwisku) geograficzny

Gwardia Ludowa

główny, głównie

gnieźnieński

gospodarczy

gubernia (przed nazwą) Główny Urząd Statystyczny hebrajski

historyczny

hitlerowski

honorowy

humanistyczny

Instytut Badań Literackich Instytut Historii

Instytut Historii Kultury Mate- rialnej

i inne

ilustrowany

imienia (w nazwach)

instytut SZASE inżynier PIECE Instytut Sztuki jidysz

jak wyżej koło (przy nazwach miejsco- wości)

13

kapitalist. katol.

klas. klasycyst. komunist. kor. koresp.

małopol. marksist.

materialist.

metodol.

międzynar.

m.in.

kapitalistyczny

katolicki

Komitet Centralny

Komisja Edukacji Narodowej Komenda Główna

kierownik; kierunek (w zwro- cie: pod kierunkiem)

Klub (Kluby) Inteligencji Ka- tolickiej

klasyczny

klasycystyczny komunistyczny

koronny

korespondent (członek kore- spondent)

Komunistyczna Partia Polski Komunistyczna Partia Robot- nicza Polski

krakowski

Krajowa Rada Narodowa królewski, królestwo

kryptonim

krytyczny

Księstwo

ksiądz

Katolicki Uniwersytet Lubelski kulturalny

kwartalnik

Komunistyczny Związek Mło- dzieży Polski

lata

literacki

litewski

lubelski

ludowy

lwowski

łaciński

łódzki

miasto (przy nazwie) małopolski

marksistowski materialistyczny metodologiczny międzynarodowy

między innymi

minister, ministerstwo młodszy

Monumenta Poloniae Histo- rica

Ministerstwo Spraw Wewnę- trznych

NOT

nowoż. Nowy Korbut

nr

NSZ

ok.

OM TUR

ONR ONZ

opr.

oświat. OZN

PAL PAN państw. PAP PAT PAU

pedag. PIS PISM

Ministerstwo Spraw Zagra- nicznych

nad

naczelny

narodowy

naukowy

Narodowa Demokracja

naszej ery

niemiecki

Naczelny Komitet Narodowy Narodnyj Komissariat Wnu- triennych Dieł (Ludowy Komi- sariat Spraw Wewnętrznych) Naczelna Organizacja Tech- niczna

nowożytny

Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”

numer

Narodowe Siły Zbrojne

około

Organizacja Młodzieży Tow. Uniwersytetu Robotniczego Obóz Narodowo-Radykalny Organizacja Narodów Zjedno- czonych

opracowany, opracowanie, opracował

oświatowy

Obóz Zjednoczenia Narodo- wego

Polska Akademia Literatury Polska Akademia Nauk państwowy

Polska Agencja Prasowa Polska Agencja Telegraficzna Połska Akademia Umieję- tności

pedagogiczny

Państwowy Instytut Sztuki Państwowy Instytut Spraw Międzynarodowych Państwowy Instytut Sztuki Te- atralnej

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego . południowy . pułkownik (przy nazwisku) północny

pod nazwą

przed naszą erą

pocz. pol. polit. połonist.

pozn. pozytywist. PPR

PPS

PPSD

PRL prof.

prof. nadzw.

prof. zw. PRON

Przegl.

przekł. | przeł.

przewodn. przyrodn. PSB pseud. PŚL

pt. PTH

publicyst. PWSM

PWST PZPR

radz. red. rel. rewol. rkps robotn. Rocz.

romant. ros.

początek (roku, wieku)

polski

polityczny

polonistyczny

połowa (roku, wieku)

Polska Organizacja Wojskowa powiat (przed nazwą) powszechny

poznański

pozytywistyczny

Polska Partia Robotnicza Polska Partia Socjalistyczna Połska Partia Socjałno-Demo- kratyczna Galicji i Śląska Cie- szyńskiego

Połska Rzeczpospolita Ludowa profesor

profesor nadzwyczajny profesor zwyczajny Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego

Przegląd (w tytule czasopi- sma)

przekład

przełom (w zwrocie: na prze- łomie)

przewodniczący

przyrodniczy

Polski słownik biograficzny pseudonim

Polskie Stronnictwo Ludowe pod tytułem

Polskie Towarzystwo Histo- ryczne

publicystyczny

Państwowa Wyższa Szkoła Muzyczna

Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

radziecki zj

redaktor

religijny

rewolucyjny

rękopis

robotniczy

Rocznik (w tytule czasopi- sma)

romantyczny

rosyjski

rzesz.

S.

SD SDKPiL SD-N

sekr. SGGW

SGH SGPiS

SL slawist. słow. SN socjalist. socjol. społ. st. staroż. statyst. stow.

TN Warsz.

tow.

Rzeczpospolita Polska rycina rysunek rzeczywisty (członek rzeczy- wisty) rzeszowski strona Stronnictwo Demokratyczne Socjaldemokracja - Królestwa Polskiego i Litwy Stronnictwo Demokratyczno- Narodowe sekretarz Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Szkoła Główna Handlowa Szkoła Główna Planowania i Statystyki Stronnictwo Ludowe sławistyczny słowiański Stronnictwo Narodowe socjalistyczny socjologiczny społeczny starszy starożytny statystyczny stowarzyszenie

ląski (w nazwach) średniowieczny święty światowy tom tabela tablica Towarzystwo Demokratyczne Polskie to jest Towarzystwo Kursów Nauko- wych tłumaczenie, tłumaczył Towarzystwo Miłośników Hi- storii Towarzystwo Naukowe War- szawskie (Lwowskie, Wileń- skie i in.) towarzystwo

TPN (TWPN) Towarzystwo Przyjaciół Nauk

(Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk)

15

UMK

warsz. WAT

WS

wielkopol.

WIH

wil. wł. woj.

wojsk. WP WRiOP

Towarzystwo _ Uniwersytetu Robotniczego

tygodnik

to znaczy

Uniwersytet im. Adama Mic- kiewicza (w Poznaniu) Uniwersytet Jagielloński Uniwersytet Jana Kazimierza (we Lwowie)

ukraiński

Uniwersytet Łódzki Uniwersytet Marii Curie-Skło- dowskiej (w Lublinie) Uniwersytet im. Mikołaja Ko- pernika (w Toruniu) Organizacja Narodów Zjedno- czonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury

uniwersytet, uniwersytecki Stany Zjednoczone Ameryki Uniwersytet Stefana Batorego (w Wilnie)

Uniwersytet Warszawski

wiek

wielki, wielkie (w złożeniach: wielki koronny, wielkie księ- stwo)

Wojskowa Akademia Poli- tyczna

warszawski

Wojskowa Akademia Tech- niczna

według

wielkopolski

Wojskowy Instytut History- czny

wileński

właściwie

województwo (przed nazwą), wojewódzki

wojskowy

Wojsko Polskie

Wyznań Religijnych i Oświe- cenia Publicznego (Komisja Rządowa, Ministerstwo) Wolność, Równość, Niepodle- głość

wrocławski

wschodni

Wyższa Szkoła Ekonomiczna Wyższa Szkoła Handlowa

WSI WSNS

WSP WSR WSSP WWP wyd.

wyd. popr.

wyd. rozsz.

wyd. uzup. WZNowW.

Wyższa Szkoła Inżynierska Wyższa Szkoła Nauk Społecz- nych

Wyższa Szkoła Pedagogiczna Wyższa Szkoła Rolnicza Wyższa Szkoła Sztuk Pła- stycznych

Wolna Wszechnica Polska wydanie, wydany, wydano (w. opisie bibliograficznym: wy- dał)

wydanie poprawione

wydanie rozszerzone

wydanie uzupełnione wznowienie, wznowiony zeszyt (w bibliografii) założony, założyciel, założył zachodni

zagraniczny

Związek Artystów Scen Pol- skich

zastępca (przy funkcji) zbiorowy (dzieło zbiorowe) Związek Bojowników o Wol- ność i Demokrację

z domu (przy nazwisku pa- nieńskim)

Zarząd Główny

Związek Harcerstwa Polskiego Związek Literatów Polskich Związek Młodzieży Polskiej Związek Młodzieży Socjali- stycznej

Związek Młodzieży Wiejskiej Związek Niezależnej Młodzie- ży Socjalistycznej

Związek Nauczycielstwa Pol- skiego

zobacz

Związek Patriotów Polskich Zjednoczone Stronnictwo Lu- dowe

Związek Socjalistycznych Re- publik Radzieckich

zwany

zwłaszcza

Związek Walki Zbrojnej Żydowski Instytut Historyczny żydowski i

A

ABRAHAM Władysław (10 X 1860 Sambor — 15 X 1941 Lwów), historyk prawa kościelnego i prawa polskiego. Studiował na UJ (doktorat praw 1883), był uczniem M. Bobrzyńskiego, U. Hey- zmanna i S. Smolki; studia uzupełniają- ce odbył w Berlinie. Prowadził kweren- dy w archiwach watykańskich i ber- lińskich. Po habilitacji z prawa kościel- nego (1886) wykładowca UJ; od 1888 na Uniw. Lwow.: prof. nadzw., 1890 prof. zw., rektor 1899/1900. Czł. koresp. AU 1893, czł. czynny AU/PAU 1902. Dr h.c. uniw. w Wilnie (1930), Lwowie (1931) i Poznaniu (1931). W bogatej twórczości nauk. (ok. 250 pozycji) zaj- mował się gł. prawem kościelnym w średniow. Polsce, a jego prace z tej dziedziny mają znaczenie podstawowe. Zbadał genezę przyjęcia chrześcijań- stwa przez Polskę, pisał o założeniu pierwszego biskupstwa i arcybiskup- stwa, o najstarszej pol. organizacji ko- ścielnej i stanowisku Kościoła w pań- stwie (Organizacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, 1890, wyd. III 1962). Podjął prawne problemy chry- stianizacji Litwy (Polska a chrzest Li- twy, 1914) i wprowadzenia organizacji kościelnej na Rusi Czerwonej (Powsta- nie organizacji Kościoła łacińskiego na Rusi, 1904). Wyjaśnił przyczynę zatargu biskupa krak. Muskaty z Władysławem

kradzieży w prawie polskim, 1882); do tematyki tej powrócił w pracy Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie pol- skim (1925), odnoszącej się do okresu pogańskiego. Zasłużony edytor Źródeł (zwł. Monumenta Poloniae Vaticana) i źródłoznawca. Wykształcił wielu uczniów (m.in. L. Halban, K. Koranyi, K. Maleczyński, J. Sawicki i T. Silnicki). Księga pamiątkowa ku czci Władysława Abrahama, t. 1-2, Lwów 1930-31 (tu biblio- grafia prac); T. Silnicki, Władysław Abra- ham (1860-1941), w: W. Abraham, Organi- zacja Kościoła w Polsce..., Poznań 1962 (tu także bibliografia prac). HL

ADAMOWICZ Adam Ferdynand (6 XII 1802 Wilno — 30 IV 1881 tam- że), lekarz, historyk medycyny. Studio- wał na Uniw. Wil. filozofię, medycynę (doktorat) i weterynarię (pod kier. L. H. Bojanusa). Prof. Akad. Medyko-Chirur- gicznej w Wilnie od 1834 (nadzw., od 1835 zw.) aż do jej zamknięcia 1842, w l. późniejszych zajmował się praktyką le- karską. Prezes Tow. Lekarskiego od 1841. Autor wielu prac nauk. (uważany za ojca pol. anatomii porównawczej), w tym hist. (Krótki rys początków i po- stępu anatomii w Polsce i Litwie, 1855).

PSB. ZA

ADAMUS Jan (12 III 1896 Kraków — 19 VI 1962 Łódź), historyk państwa

17

AJNENKIEL

i prawa oraz historiografii. Studiował prawo w Wiedniu i pod kier. P. Dąbkow- skiego we Lwowie (doktorat 1927); 1924-33 asystent na UJK we Lwowie; 1930-33 współred. „Przewodnika Hist.- Prawnego”. Habilitował się 1933 na USB; później pracował w Archiwum Miejskim w Wilnie. Po wcieleniu Litwy z Wilnem do ZSRR 1940 wywieziony do łagru; po zwolnieniu 1941 w Armii Pol. w ZSRR, z którą przeszedł 1942 na Środkowy Wschód; następnie przebywał w Anglii. Po powrocie do kraju związa- ny z UŁ: doc. 1949, prof. nadzw. 1954, prof. zw. 1958. Autor prac z historii pań- stwa i prawa Polski oraz ziem z nią związanych. Początkowo badał feud. prawo rzeczowe (Zastaw w prawie litew- skim XV i XVI wieku, 1925; Z badań nad dzierżeniem w polskim prawie średnio- wiecznym, 1933), później podejmował szersze ujęcia z dziedziny historii ustroju i ideologii ustrojowej (O monarchii Gal- lowej, 1952). Zwalczał poglądy O. Bal- zera i szkoły krak., zwł. teorię rodową, wypowiadał się przeciwko tezie o abso- lutyzmie monarchii Piastów (Polska teo- ria rodowa, 1958). Dowiódł istnienia w średniow. Polsce typowego dla feuda- lizmu prawa oporu. Rozwijał studia hi- storiograficzne, krytykując monarchizm szkoły krak. i nawiązując do republika- nizmu J. Lelewela (Monarchizm i repu- blikanizm w syntezie dziejów Polski, 1961). Przejawiał szerokie zainteresowa- nia metodol. i historiozoficzne.

J. Bardach, Jan Adamus (1896-1962). Próba charakterystyki naukowej oraz biblio- grafia ważniejszych prac: „Czasopismo Pra-

wno-Hist.* 1963 z. 1. HL.

AJNENKIEL Eugeniusz (1 IV 1900 Łódź — 71 1981 tamże), działacz socja- list., dokumentalista, popularyzator dzie- jów Łodzi. Urzędnik; 1945—48 wicepre- zydent Łodzi. Działacz PPS, od 1939 PPS-WRN, od 1956 PZPR. Historyk amator, opanował w znacznym stopniu

18

metodę i warsztat badawczy. Autor po- pularnych opracowań historii ruchu so- cjalist. i kultury robotn., m.in. Bojowcy PPS. Brawurowi. Bohaterscy. Niezło- mni... (1929), Śpiewnik robotniczy PPS (1945). Czł. PTH, współzał. (1956) i przewodn. (do 1965) Tow. Przyjaciół Łodzi. Zorganizował w Łodzi Muzeum Walk Niepodległościowych im. J. Pił- sudskiego (1938) i Muzeum Historii Ru- chu Rewol. (1958). Zebrał obszerną do- kumentację o grupie anarchistów-komu-

nistów z 1905 w Łodzi. p"

ALBERTRANDI, Albertrandy, Jan Chrzciciel (7 XII 1731 Warszawa — 10 VIII 1808 tamże), historyk, badacz dzie- jów Polski XTV-XVII w., numizmatyk; biskup (od 1796). Syn Włocha osiadłego w Warszawie. W 1. 1748—71 jezuita. Stu- diował filozofię i teologię, uzyskując 1761 stopień doktora. Był nauczycielem w kolegiach jezuickich, bibliotekarzem u Załuskich, mentorem F. Łubieńskiego. Od 1773 kustosz numizmatów króla Sta- nisława Augusta (pozostawił opis zbioru pt. Zabytki starożytności rzymskich w pieniądzach... cz. 1-2 1803-07), od 1774 lektor, następnie bibliotekarz i ar- chiwista królewski. Nobilitowany 1776. W 1796 otrzymał tytularną godność bi- skupa zenopolitańskiego, a 1799 biskupa sufragana warszawskiego. Powszechnie nielubiany za wrogi stosunek do insurek- cji kościuszkowskiej; pod zaborem pru- skim wizytator szkół warsz. i cenzor pu- blikacji polskich. Aktywny w wielu dziedzinach życia umysłowego (poliglo- ta, władał biegle 7 językami). Zał. i red. pism, m.in. „Zabaw Przyjemnych i Po- żytecznych” (1770); czł. Tow. do Ksiąg Elementamych (1775-87); współzał. i pierwszy prezes TPN (1801-08). Jako historyk reprezentował typ badacza-an- tykwarysty. Z podróży nauk. do Włoch (1782-84) i Szwecji przywiózł 180 t. ekscerptów i odpisów materiałów Źródło-

ANC

wych do dziejów Polski (tzw. Teki A.). Przygotowywane na ich podstawie edy- cje źródłowe i prace autorskie A. zostały wyd. w wiele lat po jego Śmierci: Pano- wanie Henryka Walezjusza i Stefana Ba- torego... (t. 1-2 1823, liczne wznow.); Panowanie Kazimierza, Jana Alberta i Aleksandra Jagiellończyków... (t. 1-2 1827); Dwadzieścia sześć lat panowania Władysława Jagiełły... (1845; praca nie ukończona); Pamiętniki o dawnej Polsce z czasów Zygmunta Augusta... (t. 1-2 1847-51); Relacje nuncjuszów apostol- skich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690 (t. 1-2, Berlin 1864). Na- leżał do hist. szkoły naruszewiczow- skiej; dzieje Polski rozpatrywał z punktu widzenia narastania czynników samoza- winionego upadku. Był zwolennikiem oświeceniowego wzorca historii pragma- tycznej, Przełożył i uzupełnił zarys hi- storii Polski autorstwa F. A. Schmidta pt. Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane (1766, wznow. 1846), który służył jako podręcznik szkolny jeszcze w początkach XIX w. PSB; Nowy Korbut, t. 4; M. Królikowska,

Szkoła naruszewiczowska..., Warszawa 1989. A.W.

ALCYATO, Alcjato, Jan Baptysta (4 I 1809 Warszawa — 4 VI 1855 Pa- ryż), publicysta polit. i hist., polityk. Syn Włocha osiadłego w Polsce. Studia pra- wa na UW przerwane udziałem w po- wstaniu 1830-31 ukończył na emigracji we Francji na uniw. w Dijon. Publicysta TDP, analizował stan sprawy pol. w Eu- ropie na tle hist., aspekty polityki wsch. i pozycję Polski w Słowiańszczyźnie. W 1846 emisariusz na ziemiach pol., czł. Rządu Rewol. w Krakowie; przeforso- wał odwołanie powstania, za co na emi- gracji ogłoszono go zdrajcą i tchórzem; usunięty z TDP. W pracach publicyst. Rzecz o rozumie stanu w Polsce (Stras- burg 1849) i Kilka słów o wypadkach w roku 1846... (tamże 1850) zawarł re-

fleksje nad przyczynami upadku Polski i klęską kolejnych prób odzyskania nie- podległości (negował opcję proros. związaną z Aleksandrem I, wskazywał na zaprzepaszczone szanse powstania listopadowego); obydwa teksty wyd. i opr. L. Zienkowicz w zbiorze Wizerun- ki polityczne dziejów państwa polskiego (t. 1 1864).

PSB; Nowy Korbut, t. 7. u

ALKAR Kraushar Aleksander.

AMEISENOWA Zofia (31 V 1897 No- wy Sącz — 25 XII 1967 Kraków), histo- ryk sztuki, bibliotekarka. Studiowała pod kier. J. Mycielskiego na UJ (doktorat 1921). Pracowała następnie w Bibl. Ja- giellońskiej (kier. działu graficznego od 1923). Prof. historii sztuki UJ (nadzw. 1955, zw. 1959). Znawczyni eur. książ- kowego malarstwa miniaturowego, au- torka m.in. prac Rękopisy i pierwodruki iluminowane Biblioteki Jagiellońskiej (1958), Kodeks Baltazara Behema (1961). Zajmowała się też ikonografią biblijną (Biblia hebrajska XIV w. w Kra- kowie i jej dekoracja malarska, 1929). Bibliografia prac: „Biuletyn Bibl. Jagiel-

lońskiej” 1968. U.P.

ANC Dominik (20 VII 1844 Jędrzejów — 28 V 1918 Warszawa), prawnik, hi- storyk prawa. Pochodził z rodziny ku- pieckiej. Studiował prawo i administra- cję w Szkole Gł. Warsz.; jako student wziął udział w powstaniu styczniowym (w bitwie pod Małogoszczą). Pracował jako patron przy Trybunale Cywilnym w Warszawie, następnie jako adwokat. Red. pisma „Themis Polska” (od 1913). Wykładowca prawa cywilnego na UW (od 1916). Ceniony obrońca i doradca, zajmował się także hist. problematyką prawa; opublikował m.in. szkice o pra-

E

ANONIM GALL

wie chełmińskim, o porządku sądowym w Polsce XIV w. (na podstawie ksiąg sądowych łęczyckich), o adwokaturze i aplikacji sądowej w dawnej Polsce (w „Gazecie Sądowej” i „Themis Pol- skiej”); podejmował też problematykę prawną wojny franc.-pruskiej 1870—71.

PSB. =

ANONIM GALL — Gall Anonim.

ANTONIEWICZ Jerzy (8 V 1919 Piotrków Trybunalski — 9 VI 1970 War- szawa), archeolog. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939; podczas okupacji niem. studiował archeologię na tajnym UW; brał udział w akcji ratowania zbio- rów muzealnych i bibliotecznych. W 1. 1945—62 pracował w Państw. Muzeum Archeol. w Warszawie (doktorat 1961). Współpracował z Inst. Mazurskim w Olsztynie; zał. „Rocz. Olsztyńskiego” i „Rocz. Białostockiego”. Organizator Białostockiego TN i długoletni red. pis- ma „Acta Baltico-Slavica”. Prowadził badania wykopaliskowe w Jeziorku k. Giżycka (osada z wczesnej epoki żelaza i z wczesnego średniowiecza) oraz w Szwajcarii k. Suwałk (cmentarzyska z okresu rzymskiego). Zorganizował Kompleksową Ekspedycję Jaćwieską skupiającą archeologów, historyków i ję- zykoznawców z Polski i Szwecji. Autor m.in. prac Bałtowie zachodni V w. p.n.e.

— V w. n.e. (1970, opr. J. Tyszkiewicz). 1.

ANTONIEWICZ Włodzimierz (15 VII 1893 Sambor — 20 V 1973 Warszawa), archeolog. Studiował na Uniw. Lwow. i na UJ, następnie w Wiedniu, Paryżu i Pradze; uczeń m.in. K. Hadaczka i W. Demetrykiewicza; doktoryzował się 1918 na UJ, habilitował się na Uniw. Pozn. (u J. Kostrzewskiego). Od 1920 związany z UW: początkowo zast. prof.,

20

prof. nadzw. 1924, prof. zw. 1928; twór- ca i kier. katedry archeologii pierwotnej i wczesnośredniow.; 1936-39 rektor. Odbywał liczne podróże nauk. (gł. do Włoch, Egiptu, Grecji oraz krajów bał- tyckich). Czł. PAU 1932, czł. rzecz. PAN 1957; czł. TN Warsz. oraz wielu zagr. tow. archeol.; dr h.c. uniw. w Rydze (1938). Red. m.in. „Swiatowita” (1924— 64). Podczas okupacji niem. pracował ja- ko robotnik. Erudyta, o szerokich zainte- resowaniach badawczych, w pracy nauk. łączył archeologię ze sztuką, historią, et- nografią, religioznawstwem; kier. licz- nych stacji archeol., m.in. w Wiślicy. Au- tor ponad 250 prac nauk., w tym monu- mentalnej Archeologii Polski (1928), która — choć krytykowana przez innych badaczy — odegrała poważną rolę w na- uce jako pierwsza synteza pradziejów Polski; napisał ponadto m.in.: Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw pierwotnych (cz.1 1957), Religia daw- nych Słowian (1957), prace poświęcone pasterstwu górskiemu w Polsce. Założył Zespół Badań nad Pol. Średniowieczem; propagował metodologię i problematykę marksist. w archeologii.

Księga pamiątkowa ku czci Włodzimierza Antoniewicza..., Warszawa 1960-62 (tu bi-

bliografia prac). H.W.

ANTONIEWICZ-BOŁOÓZ Jan 3 V 1858 Skomorochy k. Buczacza — 29 IX 1922 Bad Elster w Saksonii), historyk sztuki i literatury. Studiował na UJ (dok- torat z filozofii 1880); studia uzupełniał we Wrocławiu i Monachium. Działalno- ścią nauk.-dydaktyczną związany z Uniw. Lwow.: prof. nadzw. 1893, prof. zw. 1898 oraz m.in. dyr. Inst. Historii Sztuki (1894-1922); czł. koresp. AU 1897, czł. czynny AU/PAU 1914. Początkowo zaj- mował się historią literatury i zyskał uznanie pracami o Z. Krasińskim. Za je- go pracę programową z historii sztuki uważana jest rozprawa O Średniowiecz-

nych źródłach do rzeźb znajdujących się na szkatułce z kości stoniowej w Skarbcu katedry na Wawelu („Pamiętnik AU” 1885). Na wystawę krajową we Lwowie przygotował Katalog wystawy sztuki polskiej od roku 1764 do 1886 (1894) — pierwszy pol. zarys historii malarstwa, zawierający informacje o wielu mało znanych artystach. Pisał prace o sztuce pol. XIX i XX w. (m.in. o J. Malczew- skim i A. Grottgerze); brał udział w mię- dzynar. kongresach nauk.; organizował wystawy malarstwa; wygłaszał odczyty. Interesował się również sztuką włoskie- go renesansu. Współzał. TN we Lwowie (1920).

PSB. H.Gór.

ANTONÓW Michał (15 IX 1903 Lwów -—— 23 IX 1985 Katowice), archiwista, historyk. Po studiach hist. pracował pod kier. S. Zakrzewskiego na UJK we Lwo- wie (doktorat 1931). Twórca i kier. AAD Woj. Śląskiego w Katowicach (1932— 39). Uczestnik kampanii wrześniowej 1939. Podczas okupacji niem. we Lwo- wie brał udział w tajnym nauczaniu. W 1. 1946-70 organizator i dyr. Archiwum Państw. w Katowicach. Czynny w PTH. Jego przedwojenne publikacje dotyczyły historii Polski XVII w. (Stanisław Ko- niecpolski, hetman wielki koronny, a Ko- zaczyzna, 1617—1646, „Sprawozdania TN we Lwowie” 1932), późniejsze — dziejów Śląska (Działalność kulturalna polskich towarzystw na Górnym Śląsku w II poł. XIX w. i na pocz. XX w. ..., 1958 — pierwsze opr. tego zagadnienia). Bibliografia prac: „„Archeion” 1987. TAT.

ARCHUTOWSKI Józef (1 XI 1879 Karolin k. Pułtuska — 31 VII 1944 Warszawa), biblista, historyk religii; ksiądz. Studiował w seminarium du- chownym w Warszawie oraz w Peters- burgu; 1904 przyjął święcenia kapłań-

ARŁAMOWSKI

skie; 1919 habilitował się na UJ. Pierw- szy prof. biblistyki uniw. w Lublinie (1918-20), od 1920 na UJ (prof. zw. 1923). Znawca Starego Testamentu i ko- lekcjoner dzieł z tego zakresu. Utrzymy- wał kontakty z przedstawicielami bibli- styki nauk. na świecie (np. z dyr. Szkoły Biblijnej w Palestynie M. J. Lagran- ge'em). Napisał m.in. Monoteizm izrael- ski i jego geneza (1924), Kosmogonia bi- blijna w świetle starowschodnich opo- wiadań i nauki (1934), Historia i kry- tyka tekstu hebrajskiego Starego Testamentu (1938). Na pocz. okupacji niem. aresztowany 6 XI 1939 w wyniku Sonderaktion Krakau i więziony do 1940 w obozie koncentracyjnym w Sachsen- hausen. Od 1943 proboszcz w Warsza- wie; zginął w czasie powstania warsz. pod gruzami kościoła Sakramentek. Bibliografia prac: „Roczniki Teologicz- no-Kanoniczne” 1965 z. 1. HW.

ARCT Bohdan (27 V 1914 Warszawa — 11 V 1973 Siedlce), historyk lotnic- twa pol.; pilot, kapitan. Uczestnik kam- panii wrześniowej 1939, walczył potem w Pol. Siłach Powietrznych na Zacho- dzie. Po wojnie wrócił do kraju. Autor książek popułaryzujących dzieje lotnic- twa pol., m.in. Wielki dzień Dywizjonu 303 (1957), Polacy w bitwie o Anglię (1967), Polskie skrzydła na Zachodzie (1970). Współpracownik „Skrzydlatej Polski”. Autor wspomnień z lat wojny. M.N.-K.

ARŁAMOWSKI Kazimierz Karol (20 [X 1900 Nadworna we wsch. Galicji — 9 VII 1982 Kraków), historyk, archi- wista. Studiował historię na UJK we Lwowie pod kier. F. Bujaka (doktorat 1932). Nauczyciel, pracownik AAD m. Przemyśla. Uczestnik kampanii wrze- śniowej 1939; do 1945 w obozie jeniec- kim w Murnau w Bawarii. Przebywając następnie we Włoszech, przygotował

21

ARNOLD

m.in. materiał źródłowy do historii II Korpusu Pol. Sił Zbrojnych na Zacho- dzie (wyd. anonimowo w „Bellonie” 1958 z. Ł). Dyr. Woj. Archiwum Państw. w Rzeszowie z siedzibą w Przemyślu 1952-70. Zajmował się historią gosp. Rusi Czerwonej ze szczególnym uw- zględnieniem ziemi przemyskiej. Autor Dziejów przemyskich cechów rzemieślni- czych w dawnej Polsce (1932), „najgrun- towniejszej i najobszerniejszej pracy z historii cechów, która zachowała trwałą wartość dla nowych badań” (S. Herbst). Opublikował też Zapatrywania i dążenia gospodarcze szlachty czerwonoruskiej w XVI i XVII wieku (1927).

Bibliografia prac: „Archeion” 1985. TT.

ARNOLD Stanisław (20 XII 1895 Dą- browa Górnicza — 3 XI 1973 Warsza- wa), historyk mediewista. Studiował na UW (m.in. pod kier. M. Handelsmana i K. Tymienieckiego; doktorat 1920), w Wiedniu i we Florencji. Po habilitacji (1925) na UW doc., prof. nadzw. 1929, prof. zw. 1938; wykładał także w WSH i SGH (1925-39), w WWP (1931-39) i Akad. Nauk Polit. (1931-39). W czasie okupacji niem. wykładowca tajnego UW. Po wojnie dyr. Dep. Szkół Wyż- szych. i Nauki w Min. Oświaty (1945— 47). Czł. PZPR, prof. w Wyższej Szkole Partyjnej w Warszawie (od 1957 — WSNS), był jednym z protagonistów marksist. „przełomu metodol.” w nauce hist. w Polsce w 1. 50-ych; należał do gł. referentów I Konferencji Metodol. Hi- storyków Pol. w Otwocku (1951-52). Prof. UW (do 1966), pracował także w IH PAN (1964-69 przewodn. Rady Nauk.) i SGPiS. Czł. PAN (koresp. 1952, rzecz. 1958); czł. TN Warsz. 1936, sekr. Komisji dla Atlasu Hist. Polski PAU 1933-49. W badaniach nad wczesnym średniowieczem pol. i powsz. koncentro- wał się na problemach gosp. i administr.; w sposób nowatorski stosował metody

22

historii gosp. i geografii historycznej. W pracy Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w wieku XIII (1921) przed- stawił organizację osady targowej i wy- sunął tezę, że kasztelanie we wczesnym średniowieczu były jednostkami teryto- rialnie zwartymi (z tezą tą polemizował Z. Wojciechowski); w pracy Możno- władztwo polskie w XI i XI wieku i jego podstawy gospodarczo-społeczne (1925) ustalił — inaczej niż K. Tymieniecki — że wielka własność ziemska szlachty po- wstała w wiekach późniejszych. Ponadto napisał m.in. Stosunek Longobardów do Rzymian we Włoszech północnych w okresie inwazji (1924), Terytoria ple- mienne w ustroju administracyjnym Pol- ski Piastowskiej w XII-XIII w. (1927). Od 1931 faktyczny kier. prac nad Słow- nikiem geograficznym państwa polskie- go...; po 1945 kontynuował ten nurt ba- dań, opracowując podręcznik Geografia historyczna Polski (1951). Interesowały go zagadnienia syntezy dziejów; zajmo- wał się też historią Warszawy, groma- dząc materiały do dziejów kupiectwa i jurydyk. Jego tezy hist. z 1. 50-ych (np. dotyczące periodyzacji dziejów Polski), zostały przez niego z czasem zrewido- wane. Opr. i wydał Supliki chłopskie XVIII wieku (1954) i Księgi Referendarii Koronnej z drugiej połowy XVIII wieku (1955-57). Do jego uczniów należą m.in. E. Duraczyński, K. Kersten, W. Kula, J. Topolski, S. Wrzosek.

Bibliografia prac (częściowa) w: Studia historyczne. Księga jubileuszowa z okazji 70 rocznicy urodzin prof. dra Stanisława Arnol- da, [Warszawa] 1965; A. Keckowa, Stanisław Arnold, w: Historycy warszawscy ostatnich

dwóch stuleci (zbior.), Warszawa 1986. MW.

ARTYMIAK Antoni (1 VI 1897 Lwów — 17 VII 1963 Kielce), historyk oświaty. Studiował na Uniw. Pozn. (doktorat 1938). Długoletni nauczyciel historii i dyr. szkół średnich na Kielecczyźnie,

podczas II wojny świat. uczył na tajnych kompletach w Jędrzejowie. W 1. 1953— 58 kustosz Woj. Archiwum Państw. w Kielcach; od 1960 dyr. Okręgowego Ośrodka Metodycznego przy kuratorium kieleckim. Habilitował się 1961 na UJ. Napisał m.in. pracę biogr.-historiogra- ficzną Lwowianin Henryk Schmitt (1938) oraz Studia nad historią szkolnic- twa elementarnego w obwodach kielec- kim i olkuskim województwa krakow- skiego 1816-1862 (1964).

H.W.

ASKENAZY Szymon (28 XII 1865 Za- wichost — 22 VI 1935 Warszawa), histo- ryk dziejów nowożytnych. Pochodził ze starej, zamożnej rodziny żydowskiej. Po studiach prawniczych na UW studiował historię na uniw. w Getyndze, m.in. u M. Lehmanna (doktorat 1893); 1894—97 odbywał praktykę w Ossolineum we Lwowie, 1897 habilitował się na Uniw. Lwow.; tamże doc., 1902 prof. nadzw., 1906 prof. zw. (1906-17 kier. katedry historii nowoż.). Nie otrzymał 1906 ka- tedry historii Polski Uniw. Lwow. wsku- tek antysemickiego nastawienia części środowiska nauk.; z tego samego powo- du pomijany przy przyznawaniu nagrody im. Barczewskiego AU. Czł. koresp. AU 1907, czł. czynny AU/PAU 1910, czł. TN Warsz. 1911. W czasie I wojny świat. w Szwajcarii; współzał. (z H. Sienkiewi- czem) Komitetu Pomocy dla Ofiar Woj- ny w Polsce, a od 1916 współwyd. cza- sopisma „Moniteur Połonais”, w którym ukazywał eur. wymiar sprawy pol., apro- bując linię polit. NKN. W 1. 1920-23 min. pełnomocny i delegat rządu pol. do Ligi Narodów (atakowany przez Nar. Demokrację, ustąpił po wejściu R. Dmowskiego w skład rządu); 1921 dele- gat Polski na konferencję w Brukseli w sprawie Wilna. Na Uniw. Lwow. nie powrócił; mimo starań nie otrzymał ka- tedry na UW i dopiero 1928 został prof. hon. tej uczelni. Od 1924 czł. hon. PTH;

ASKENAŻY

1924 laureat nagrody lit. m. Warszawy. Należał prawdopodobnie do masonerii. Był jednym z najwybitniejszych history- ków pol., o wielkich zasługach w dzie- dzinie bądań nad historią porozbiorową. Odegrał dużą rolę na III Zjeździe Histo- ryków Pol. w Krakowie (1900), gdzie wystąpił z programem badań i wydawa- nia Źródeł z historii nowożytnej. Był znawcą dziejów polit., dyplomacji i sto- sunków międzynar. XVIII-XIX w., zwł. l. 1795-1831; pozostawał pod wpływem H. Taine'a, następnie A. Sorela. W pra- cach swych zwalczał pesymizm szkoły krak. (zwł. interpretację przyczyn upad- ku Polski), budził myśli o niepodległo- ści, eksponując wątek walki zbrojnej, powstań nar., konspiracji; sprawę poł. przedstawiał jako problem eur., nie zaś wewnętrzny zaborców. Był przekonań li- beralno-konserwatywnych; całą swą twórczością przeciwstawiał się ugodzie politycznej. Wątki biogr. odgrywały w jego pisarstwie dużą rolę; chętnie przedstawiał dzieje jako Ścieranie się wybitnych jednostek. Problematyką społ. i gosp. nie zajmował się, choć po- trafił dostrzec wagę zagadnień gospodar- czych. Często i ze znakomitym skutkiem stosował metodę porównawczą. Uważa- ny za świetnego stylistę, pisał ozdobnie, z pasją, nie ukrywając sympatii i antypa- tii. Dla współczesnej inteligencji i mło- dzieży stał się jednym z ideologów czy- nu niepodległościowego. W pracy Die letzte polnische Kónigswahi (1894) za- warł opis ostatniej elekcji, zabiegów o koronę, roli Rosji i polit. stanowiska Turcji. W Przymierzu polsko-pruskim (1900, wyd. IU 1918), wbrew opinii W. Kalinki (Sejm Czteroletni), określił to przymierze jako uzasadnione posunięcie polit., które dopiero później w wyniku zmienionej sytuacji międzynar. i polityki Prus stało się szkodliwe. W zbiorze stu- diów Dwa stulecia XVIII i XIX (t. 1-2 1901-10) pomieścił m.in. szkic o F. Ru- pińskim, obrońcy włościan. Autor bio- grafii Książę Józef Poniatowski 1763—

23

AUERBACH

1813 (1905, kilka wyd., wznow. 1974), która będąc sugestywnym portretem psychologicznym bohatera romant., stała się ważnym ogniwem legendy księcia Józefa i okresu napołeońskiego w dzie- jach Polski, a następnie biografii Łuka- siński (t. 1-2 1908) stanowiącej próbę syntezy dziejów polit. Król. Kongreso- wego, opartą na bogatym materiale Źró- dłowym, m.in. z tajnych archiwów ros. (praca ta spotkała się z krytyką socjali- stów, m.in. B. Limanowskiego, za lekce- ważący stosunek do lewicy). W pracach Russia — Poland 1815—1830 (1907, w: The Cambridge Modern History i osob- no) oraz Polska a Europa 1813—1815 (1916) zawarł szczegółowy przegląd po- lityki eur. i stosunków polit. w Rosji, wreszcie stanu sprawy pol. w tym okre- sie. Największa praca A. Napoleon a Polska (t. 1-3 1918-19), nie ukończo- na, poprzedzona szeregiem mniejszych studiów, obejmuje bogatą problematykę epoki: stosunki poł.-franc. od okresu konfederacji barskiej (utożsamienie pol. i franc. racji stanu), dzieje Legionów pol. we Włoszech i ich wpływ na przebieg powstań nar., charakterystykę Kościu- szki. W książce Gdańsk a Polska (1919) dał rys hist. dziejów Gdańska wskazują- cy na trwałe — mimo zniemczenia mia- sta — związki gosp. z Polską. A. wdawał się często w polemiki nauk., m.in. z W. Smoleńskim (o sposób wykorzystywania Źródeł hist.), z W. Spasowiczem (zwal- czając koncepcję ugody polit.), T. Kor- zonem (o ocenę Kościuszki i Legio- nów), Był ponadto autorem popularnej pracy Sto lat zarządu w Królestwie Pol- skim 1800—1900 (1901) oraz bardzo po- czytnych szkiców Wczasy historyczne (1901) i Nowe wczasy historyczne (1910). W czasie I wojny świat. zaczął wydawać Uwagi (1916, 1924) — zbiory artykułów na temat aktualnych proble- mów polit., kult. i społ. w Polsce, do dziś ważne dla badaczy epoki. Od 1902 red. i wyd. serii Monografie w zakresie Dzie-

24

jów Nowożytnych, gdzie ukazało się wiele prac jego uczniów; do „szkoły A.”, powstałej na jego seminarium we Lwo- wie 1897—1914, należeli m.in. W. Dzwonkowski, N. Gąsiorowska, E. Ki- pa, W. Konopczyński, M. Kukiel, H. Mościcki, A. Próchnik, A. Skałkowski, M. Sokolnicki. Był też edytorem źródeł; opublikował Akta powstania Kościuszki — protokoły i dzienniki Rady Zastęp- czej Tymczasowej i Rady Najwyższej Nar. (1918, z W. Dzwonkowskim) oraz Zbiór rękopisów Napoleona z lat 1793— 1795 (1929) nabytych przez T. Działyń- skiego, a przechowywanych w Bibl. Kórnickiej.

Bibliografia prac: „Kwart. Hist.” 1935; J. Dutkiewicz, Szymon Askenazy i jego szkoła, Warszawa 1958; H. Barycz, Szymon Askenazy wśród przeciwieństw i niepowodzeń życio- wych i naukowych, w: tenże, Na przełomie dwóch stuleci, Wrocław 1977; A. Zahorski, Szymon Askenazy, w: Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci (zbior.), Warszawa 1986. MW.

AUERBACH Rachela (18 XII 1901 — V 1976 w Izraelu), historyk Żydów poł., pisarka. W czasie II wojny świat. przeby- wała w Warszawie, w getcie; gromadziła tam materiały dla Archiwum Getta Warsz., prowadziła też dziennik; później ukrywała się „po stronie aryjskiej”. Wy- emigrowała do Izraela 1950; współpra- cowała z Inst. Pamięci Yad Vashem w Jerozolimie. Autorka książek dotyczą- cych zagłady Zydów podczas II wojny świat. (tytuły tłum.): Na polach Treblinki (jid. 1947), Żydowskie powstanie (jid. 1948), Nasz rozrachunek z niemieckim narodem (jid. 1952), Na ulicach Warsza- wy (hebr. 1954), Powstanie w getcie warszawskim (hebr. 1963), Warszawskie

testamenty (jid. 1974). Z.B. i R.Ż.

AUSZLAWIES -> Baliński Michał.

BACHULSKA Halina, z Szellerów (13 VI 1895 Warszawa — 17 X 1962 tamże), historyk, bibliograf. Żona Ale- ksego B. Studiowała w TKN, następnie na UW (pod kier. M. Handelsmana). Od 1917 pracowała w TN Warsz. nad biblio- grafią nowoż. historii Polski. Od 1951 w IH PAN. Opublikowała wspólnie z M. Handelsmanem i R. Przelaskowskim Bi- bliografię historii polskiej 1815—1914 (cz. 1 z. 1 1939) oraz z zespołem Biblio- grafię historii Polski 1815-1914 (t. wstępny 1954), także mniejsze prace bi- bliograficzne. Autorka artykułu Księ- stwo Warszawskie w oświetleniu satyry politycznej z lat 1807—1815 („Przegl. Hist.” 1924).

H.w.

BACHULSKI Aleksy (7 X 1893 War- szawa — 6 V 1951 tamże), historyk, ar- chiwista, bibliotekarz. Mąż Haliny B. Studiował historię na UW pod kier. M. Handelsmana (doktorat 1925); pracował w Archiwum Skarbowym. Ekspert rządu RP (w 1. 20-ych) przy rewindykacji z ZSRR zbiorów archiwalnych i biblio- tecznych. Od 1937 wicedyr. Bibl. Pu- blicznej m.st. Warszawy. Podczas okupa- cji niem. aresztowany 1939 jako zakład- nik, więziony kilka miesięcy na Pawia- ku. Od 1940 dyr. Archiwum Miejskiego w Warszawie; po 1945 kierował odbudo- wą tego archiwum (zniszczonego w po- wstaniu warsz.) i rekonstruował jego zbiory. Czł. TN Warsz. i TMH; varsavia-

nista; organizator badań hist. i archiwal- nych. Opublikował pracę doktorską Za- łożenie klasztoru kanoników regularnych w Czerwińsku (1929) oraz liczne artyku- ły z zakresu archiwistyki; zbiór Szkice

archiwalne (1952) . H.W.

BADECKI Karol (28 I 1886 Lwów — 10 IM 1953 Kraków), historyk literatury, afchiwista, bibliotekarz. Studiował na Uniw. Lwow. (doktorat 1912); habilito- wał się dwukrotnie: 1937 z historii lite- ratury, 1938 z archiwistyki i bibliografii. Pracował początkowo jako nauczyciel gimnazjalny, następnie archiwariusz; od 1920 wicedyr., od 1937 dyr. Archiwum m. Lwowa. Prof. tytularny tajnego UJK 1944, prof. tytularny UJ 1948; od 1950 kustosz Bibl. Jagiellońskiej. Czł. koresp. PAU (1938); czł. TN Lwow., TN Warsz. i innych tow. naukowych. Z dziedziny historii pisał prace dotyczące gł. prze- szłości Lwowa, np.: Średniowieczne lu- dwisarstwo lwowskie... (1921). Opr. mo- nografię bibliogr. Literatura mieszczań- ska w Polsce XVII w. (1925) oraz antolo- gie (Polska komedia rybałtowska, 1931; Polska liryka mieszczańska, 1936; Pol- ska fraszka mieszczańska, 1948; Polska satyra mieszczańska, 1950) dokumentu- jące m.in. wiele jego odkryć zabytków lit; Z badań nad literaturą mieszczań- sko-ludową XVII wieku (1951; tu także bibliografia jego prac). HW.

25

BADENI

BADENI Stanisław Henryk (1 I 1877 Radziechów w Galicji Wsch. — 28 VII 1943 Korczyn k. Krosna), mecenas nau- ki i kultury, prawnik i historyk; ziemia- nin. Ofiarodawca księgozbiorów i posia- dłości dla bibl., szkół i uczelni (np. pałac dla Uniw. Lwow.); za swe zasługi otrzy- mał doktorat h.c. UJK (1938). Autor prac hist: O łowiectwie polskim w czasach piastowskich (1896), Stanisław Ciołek biskup poznański (1900). HW.

BAGIŃSKI Henryk, pseud. Józef Chłopski (19 I 1888 Klwów k. Opoczna — 8 XII 1973 Warszawa), historyk woj- skowości; pułkownik. Ukończył studia politechniczne. Komendant nacz. Pol. Drużyn Strzeleckich 1911-12; walczył w pol. formacjach na Wschodzie 1915— 18. Absolwent Szkoły Sztabu Generalne- go 1919, następnie oficer w Sztabie Ge- neralnym WP. W czasie II wojny Świat. brał udział w organizowaniu Pol. Sił Zbrojnych na Zachodzie. Po powrocie do kraju (1947) pracował w Bibl. Naro- dowej. Zał. Tow. Wiedzy Wojsk. (1919) i jego wiceprezes (do 1927). Autor prac z historii wojska pol., szczególnie okresu I wojny Świat., np. Wojsko Polskie na Wschodzie 1914-20 (1921), Polska i Bałtyk. Zagadnienie dostępu do morza (Anglia 1942, w kraju wyd. III 1959). L.

K.

BALIŃSKI Michał, pseud. Auszlawis (14 VIH 1794 Terespol k. Połocka — 3 I 1864 Wilno), krajoznawca, historyk, publicysta. Studiował na Uniw. Wil, m.in. historię pod kier. J. Lelewela. Pra- cował w Wilnie jako urzędnik i dzienni- karz; od 1816 wraz z J. Lełewelem red. „Tyg. Wil.”; należał do Tow. Szubraw- ców; 1831 był krótko więziony. W 1. 1836-47 urzędnik oświat. w Warszawie; inicjator i współred. 1841 pierwszego pol. poważnego pisma nauk.-kult. „Bibl. Warszawska”. Od 1847 gospodarował

26

w swym majątku Jaszuny pod Wilnem. Autor kronikarskich, faktograficznych prac o dziejach Litwy, zwł. Wilna (Opi- sanie statystyczne miasta Wilna, 1835; Historia miasta Wilna, t. 1-2 1836-37, doprowadzona do 1586). Wespół z T. Li- pińskim wydał dzieło Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficz- nym i statystycznym... (t. 1-3 1843-46; wyd. II popr. i uzup. przez F. Martynow- skiego, t. 1-4 1885—86), które aż do uka- zania się Słownika geograficznego Kró- lestwa Polskiego i innych krajów sło- wiańskich było podstawowym kompen- dium hist.-geogr., przedstawiającym w układzie alfabetycznym dzieje miejsco- wości, zabytków itd. Autor i promotor te- kstów hist. na łamach „Bibl. Warsz.” (w 1. 40-ych XIX w.); wydawca Źródeł hist. (Pamiętniki o królowej Barbarze..., t. |-- 2 1837-40); napisał popularny podręcz- nik Historia polska (1844). W ostatnim okresie twórczości zajął się życiem umy- słowym Wilna, szczególnie w epoce oświecenia (Dawna Akademia Wileńska, próba jej historii.., Petersburg 1862) oraz biografiami braci Śniadeckich, z którymi był spowinowacony i dyspono- wał ich spuścizną rękopiśmienną (Pa- miętniki o Janie ŚSniadeckim..., t. 1--2 186465). Drobne prace wydał w Pi- smach historycznych (t. 1-4 1843; tu m.in. szkic biogr. o J. Potockim) i Stu- diach historycznych (1856). Już za życia B. odzywały się głosy deprecjonujące je- go twórczość nauk. (J. Bartoszewicz). M. H. Serejski określił go jako jednego z „zasłużonych skądinąd zbieraczy”; J. Maternicki zakwalifikował jego prace do „literatury popularnonaukowej”.

PSB; Nowy Korbut, t. 7. Kisz:

BALZER Oswałd Marian (23 I 1858 Chodorów w Małopolsce Wsch. — 11 I 1933 Lwów), historyk ustroju i prawa dawnej Polski. Studiował na Uniw. Lwow. (pod kier. K. Liskego), na UJ

(doktorat 1883) i w Berlinie. Habilitował się 1885 na Uniw. Lwow., następnie na tejże uczelni doc., prof. nadzw. 1887, prof. zw. 1890; pierwszy prof. i długo- letni kier. katedry historii prawa pol. (1887-1933); rektor 1895/96. Od 1891 do końca życia dyr. Archiwum Krajowe- go Aktów Grodzkich i Ziemskich we Lwowie. Dr. h. c. uniw. we Lwowie (1903), Pradze (1909), Warszawie (1921), Poznaniu (1926), Wilnie (1928). Czł. AU (koresp. 1888, czynny 1900); czł. wielu pol. i zagr. towarzystw nauk., m.in. zał. 1901 Tow. Popierania Nauki Pol. we Lwowie (1920 przekształcił je w TN Lwow.); 1891-94 red. nacz. „Kwart. Historycznego”. Zajmował się problematyką wczesnego średniowiecza pol., badał gł. kształtowanie się instytu- cji prawnych i ustawodawstwo dawnej Polski. Napisał Genezę trybunału koron- nego (1884 część, 1886 całość); był ini- cjatorem (1891) i wydawcą Ksiąg prawa polskiego (księga 3 1906 i księga 4 z.1 1910) i innych edycji Źródeł. Podej- mował zagadnienia ustrojowe Polski piastowskiej i dzieje osadnictwa, był jednym z gł. autorów i obrońców teorii rodowej; poglądy swe wyłożył w trzech kolejnych rozprawach: O następstwie tronu w Polsce (1897), Rewizja teorii o pierwotnym osadnictwie w Polsce (1898), O zadrudze stowiańskiej (1899); ugruntował w nich m.in. teorię o pier- wotnym charakterze własności w Polsce i wyjaśnił znaczenie wieców słowiań- skich, W fundamentalnym opr. Genealo- gia Piastów (1895) na podstawie niemal kompletnej kwerendy archiwalnej przed- stawił dane biogr. całej dynastii piastow- skiej (oprócz linii śląskiej). Największe jego dzieło to Królestwo Polskie 1295— 1370 (t. 1-3 1919—20), w którym rozwi- nął i udokumentował (po części polemi- zując z S$. Kutrzebą) tezy dotyczące pa- trimonium rodu Piastów, stwierdzając m.in., że królestwo pol. obejmowało całe terytorium nar., nie tylko Wielkopolskę. Podejmował studia nad instytucjami

BAŁABAN

państw. (Skarbiec i Archiwum Koronne w dobie przedjagiellońskiej, 1917) i pro- blematykę gosp. (Narzaz w systemie da- nin książęcych dawnej Polski, 1928). Au- tor syntetycznej Historii ustroju Polski. Według wykładów... (1898, kilka wznow. do 1933) oraz Historii ustroju Austrii w zarysie (1899, wyd. II 1908). W czasie I wojny świat. dokonał rewizji swych po- glądów na dzieje Polski w duchu optymi- zmu (kontrowersyjna praca Z zagadnień ustrojowych Polski, 1915; wznow. 1985, opr. A. Wierzbicki). Pisma pośmiertne (t.1-3 1934—37) zawierają m.in. studium o Kadłubku. Doskonały pedagog i wy- kładowca, prowadził jedno z najlep- szych w Europie seminariów hist.-pra- wnych; do jego uczniów należą m.in. J. Adamus, P. Dąbkowski, S. Łempicki, K. Maleczyński, H. Połaczkówna, J. Rut- kowski, W. Semkowicz, J. Siemieński, A. Skałkowski, J. Widajewicz, Z. Woj- ciechowski. Często zabierał głos na fo- rum publicznym, polemizując np. z obraźliwą wobec Słowian odezwą niem. historyka T. Mommsena (1897), występując przed międzynar. sądem po- lubownym jako obrońca praw Polaków do Morskiego Oka (w sporze granicz- nym Austrii z Węgrami, 1902) czy bro- niąc autonomii wyższych uczelni (1932).

PSB; Księga pamiątkowa ku czci Oswal- da Balzera, Lwów 1925 (tu bibliografia prac, opr. Z. Wojciechowski); uzupełnienie biblio- grafii: „Kwart. Hist.” 1933; H. Polaczkówna, Oswald Marian Balzer, w: Portrety uczonych polskich (zbior.), Kraków 1974. MW.

BAŁABAN Majer (20 II 1877 Lwów — koniec 1942 lub styczeń 1943 Warsza- wa), historyk, badacz dziejów Żydów w Polsce. Studiował na Uniw. Lwow., gł. pod kier. L. Finkla i Sz. Askenazego (doktorat 1904); przez wiele lat pracował w szkolnictwie średnim; habilitował się na UW 1928. Prof. UW 1936 i wykła- dowca WWP; współzał., a od 1928 prof. Inst. Nauk Judaistycznych w Warszawie.

27

BANDTKIE

Jeden z największych znawców historii Żydów w Polsce, zwł. XVI-XVIII w., uj- mowanej wszechstronnie (zagadnienia polit, ustrojowe, kult., obyczajowe); prace swe opierał na szerokich studiach archiwalnych (znał zbiory pol. i kahal- ne). Pozostawił m.in. monografie: Żydzi lwowscy na przełomie XVI i XVII wieku (1906), Dzieje Żydów w Galicji i Rzeczy- pospolitej Krakowskiej 1772-1868 (1916), Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304—1655 (1931, wyd. II 1936). W zbiorze szkiców Z historii Żydów w Polsce (1920), stanowiącym świetne studium kult.-obyczajowe, dał wnikliwe charakterystyki typów żyd. w dawnej Polsce; w pracy Die Juden- stadt von Lublin (1919) przedstawił zna- czenie Lublina jako ośrodka kultury ży- dowskiej. Interesował się żyd. budow- nictwem i kulturą materialną, a jego prace z tego zakresu (np. Zabytki histo- ryczne Żydów w Polsce, 1929; Bóżnice obronne na wschodnich kresach Rzeczy- pospolitej, 1927) są szczególnie cenne obecnie, wobec zniszczenia większości zabytków żyd. podczas wojny. Opr. też syntetyczny zarys Historia i literatura żydowska... (t. 1-3 1920-25). Podczas okupacji niem. znalazł się w getcie warsz. (gdzie zmarł).

Księga jubileuszowa dla uczczenia sześć- dziesięciolecia Profesora Majera Bałabana, Warszawa 1938; J.Goldberg, Majer Bałaban — czołowy historyk polskich Żydów, „Kwart. Hist.” 1991 nr 3. „.

BANDTKIE, Bandtke, Jerzy Samuel (24 XI 1768 Lublin — 11 VI 1835 Kra- ków), historyk, językoznawca i biblio- graf. Brat Jana Wincentego B. Pochodził z osiadłej w Polsce niem. rodziny kupiec- kiej wyznania ewangelickiego. Studiował historię i filozofię na uniw. w Halle i Je- nie. Przez kilka lat pracował jako guwer- ner, m.in. u P. Ożarowskiego (1793-98 m.in. w Berlinie i Petersburgu). Od 1798 we Wrocławiu był nauczycielem języka

28

pol. w Gimnazjum Św. Elżbiety, od 1804 rektorem Szkoły Św. Ducha. Uzyskaw- szy poparcie A.K. Czartoryskiego, objął 1811 stanowisko kier. Bibl. Jagiellońskiej oraz wykładowcy bibliografii na uniw. krakowskim. Współred. pism, m.in. 1828—31 „Rozmaitości Naukowych”. Od 1820 senator Rzeczypospolitej Krak. z ramienia uniwersytetu. Zaliczany do tzw. szkoły naruszewiczowskiej, położył ogromne zasługi jako organizator na uczelni krak. nowoczesnych studiów hist., zwł. w zakresie nauk pomocniczych historii; wprowadził do dydaktyki uniw. formę seminarium (tzw. Disputatoria phi- lologica et historica). Utrzymywał kon- takty z historykami różnych ośrodków, także zagr.; przyjaźnił się z J. Lelewelem. Od 1799 ogłaszał w „Schlesische Provin- zial Blatter” rozprawy o dziejach Sląska w wiekach średnich, odrzucając tezę hi- storyków niem. o niemieckości Sląska i udowadniając jego słow. rodowód; roz- prawy te wydał pt. Historisch-kritische Analecten zur Erliuterung der Geschich- te des Ostens von Europa (Wrocław 1802). Oprócz prac szczegółowych ogło- sił populamą syntezę Krótkie wyobraże- nie dziejów Królestwa Polskiego (Wro- cław 1810, wyd. III rozsz. pt. Dzieje na- rodu polskiego, 1835, z dodatkiem O mo- netach polskich i litewskich). Pozostawił cenne prace źródłowe, m.in. Historia Bi- * blioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego... (1821). Doktor h. c. uniw. krak. (1811), czł. hon. uniw. w Wilnie.

PSB; Nowy Korbut, t. 4; bibliografia prac: „Śchlesische Provinzial Blatter” 1836 (opr. K.G. Nowack); M. Królikowska, Szkoła na-

ruszewiczowska..., Warszawa 1989. I

BANDTKIE, Bandtkie Stężyński, Jan Wincenty (14 VII 1783 Lublin — 7 II 1846 Warszawa), historyk prawa, wy- dawca źródeł. Brat Jerzego Samuela B. Pochodził z osiadłej w Polsce niem. ro- dziny kupieckiej wyznania ewangelic- kiego; 1819 otrzymał dziedziczne szla-

BAR

chectwo z przydomkiem Stężyński. Ukończył studia prawnicze na uniw. w Halle. W 1. 1808—16 dyr. Szkoły Pra- wa i Administracji w Warszawie, w któ- rej wykładał prawo poł. i rzymskie; 1817-31 prof. i dziekan wydziału prawa UW. Pełnił wiele funkcji w organach sprawiedliwości, m.in. 1843 został radcą stanu w Komisji Rządowej Sprawiedli- wości. Swoje zapatrywania na historię prawa jako dziedzinę pozwalającą wy- dobyć ukryte sprężyny rozwoju narodów zawarł już w rozprawce De studio juris Polonici... (Wrocław 1806), a także w swych następnych pracach i w wykła- dach uniw.; wykłady te (z 1. 1818—30) zostały wyd. pośmiertnie pt. Historia prawa polskiego (1850) oraz Prawo pry- watne polskie (1851). Dzieje prawa poł. przedstawił B. w rozległym kontekście ogólnohist. (uwzględniając m.in. takie dziedziny, jak gospodarka, obyczaje i ubiór, oświata, wojskowość, skarbo- wość). Był rzecznikiem kierunku monar- chistycznego, krytycznie oceniał polit. rolę szlachty. Położył duże zasługi jako badacz i edytor źródeł do historii Śre- dniow. prawa miejskiego; za lus Cul- mense cum appendice privilegiorum... municipalium et dissertatione historico- -juridica exhibitum (1814) otrzymał tytuł dr h. c. uniw. w Królewcu (1814). Wydał też kronikę Galla Anonima (Martini Gal- li chronicon, 1824) oraz cenione — choć nie pozbawione usterek — Jlus Poloni- cum (1831), dzieło zawierające skolacjo- nowane teksty źródeł do historii prawa pol., które nie znalazły się w Volumina Legum bądź też zostały tam zamieszczo- ne w postaci skażonej. Czł. TPN (przy- brany 1811, czynny 1812), czł. koresp. Krak. TN (od 1816), czł. hon. uniw. w Wilnie (od 1816).

PSB; Nowy Korbut, t. 4. AW

BAŃKOWSKI Piotr (12 IX 1885 Wy- sokie Mazowieckie — 16 II 1976 War-

szawa), archiwista i archiwoznawca, hi- storyk literatury, bibliotekarz. Studiował na UJ (doktorat z filologii pol. 1912), studia uzupełniał w Paryżu. W 1. 1915— 18 w Piotrogrodzie, m.in. jako red. „„My- śli Nar.” i nauczyciel w pol. szkołach. Po I wojnie świat. zastępca dyr. Archi- wum Państw. w Lublinie, archiwista w AGAD, wykładowca historii literatury m.in. na KUL; 1927-35 ekspert do spraw bibl. i archiwalnych delegacji pol. w Pol.-Radz. Mieszanej Komisji Rewin- dykacyjnej; 1936-39 kustosz działu rę- kopisów Bibl. Narodowej. Po 1945 w dyrekcji Archiwów Państw. (1962 prof. nadzw.); 1947 i 1952—75 red. nacz. czasopisma archiwalnego „„Archeion”, które pod jego kier. osiągnęło wysoki po- ziom. Autor m.in. prac Archiwum Stani- sława Augusta (1958), Biblioteka Zału- skich i jej twórcy (1959); wydawca źró- deł; uzupełnił i przygotował do druku pracę W. Semkowicza Przewodnik po zbiorze rękopisów wilanowskich (1961).

M. Wąsowicz, Piotr Bańkowski, „Arche-

ion” 1977 (tu bibliografia prac). Ka.

BAR Adam (20 XII 1895 Stanisławów — 29 III 1955 Kraków), historyk litera- tury, bibliograf. Kształcił się na UJ (dok- torat 1922, habilitacja 1945); od 1924 pracownik Bibl. Jagiellońskiej. Podczas okupacji niem. działacz podziemnego SD (1940-44), red. tajnych pism („Dziennik Pol.” i „Tyg. Pol.”). Po 1945 wykładał na UJ oraz w WSNS. Opr. Słownik pseudonimów i kryptonimów pi- sarzy polskich oraz Polski dotyczących (t. 1-3 1936-38), dzieło o dużej warto- ści, które weszło do warsztatu nauk. hi- storyków; zebrał obszerną kartotekę bibliogr., która stała się m.in. podstawą Bibliografii filozofii polskiej (t. 1-2 1955-60). Autor biografii Karol Miarka (1938) oraz prac z historii literatury pol., m.in. Kumoszki na Parnasie (1947) —

o sporach klasyków z romantykami. H.W.

29

BARANOWSKI

BARANOWSKI Ignacy Tadeusz (4 II 1879 Lublin — 26 XI 1917 Warszawa), historyk, archiwista, bibliotekarz, edytor źródeł. Pochodził z warsz. rodziny mie- szczańskiej, nobilitowanej za Stanisława Augusta. Wydałony za działalność polit. z gimnazjum warsz., uczył się w Rydze i Petersburgu, następnie na uniw. w Mo- skwie (pod kier. M. Lubawskiego); stu- dia uzupełniał w Lipsku (u K. Lamprech- ta); doktorat (1906) i habilitację (1916) uzyskał na UJ. Od 1908 pracował jako archiwista i bibliotekarz, od 1911 dyr. Bibl. Ordynacji Krasińskich w Warsza- wie. Współzał. TMH (1906), czł. TN Warsz. (1909), pierwszy przewodn. Związku Bibliotekarzy Pol. (1917). Pod- czas I wojny świat. zwolennik orientacji prorosyjskiej. Zajmował się gł. historią gosp. Polski XVIZXVIII w.; uważał się za ucznia i kontynuatora K. Potkańskie- go; ważniejsze prace: Z dziejów feodali- zmu na Podlasiu (Przegl. Hist.” 1907), Wieś polska w dobie między Unią Lubel- ską a Konstytucją 3 maja (1908), Wieś i folwark. Studia z dziejów agrarnych w Polsce (1914) oraz Przemyst polski w XVI wieku (1919, wyd. pośmiertnie przez K. Tymienieckiego). Trwałą war- tość nauk. mają jego wydawnictwa Źró- dłowe: Materiaty do dziejów wsi polskiej XVI-XVIII wieku (1909), Podlasie i Pru- sy Królewskie (Źródła dziejowe, t. 17 i 23 1910), Księgi referendarskie 1582— 1602 (t. Ł 1910). W 1917 podjął wykłady na UJ.

PSB; bibliografia prac: „Rocz. TN Warsz.” 1917 i 1918; W. Kamieniecki, Histo- rycy i politycy warszawscy 1900—1950, Wro- cław 1992. HW.

BARĄCZ Sadok, wł. Wincenty B. (29 IV 1814 Stanisławów — 2 IV 1892 Pod- kamień k. Brodów na Podolu), historyk; dominikanin (od 1835). Pochodził z ro- dziny ormiańskiej. Studiował na Uniw. Lwow. filozofię i teologię. W 1835 prze- szedł z obrządku ormiańskiego na łac.

30

i wstąpił do zakonu dominikanów w Podkamieniu, przyjmując imię zakon- ne Sadok; 1838 otrzymał Święcenia ka- płańskie. Od 1839 prof. nauk biblijnych międzyzakonnego Studium domesticum pro religiosis we Lwowie; pracował także jako bibliotekarz. Powróciwszy na stałe do Podkamienia (1855) kolejno przeor, bursariusz i prokurator klasztoru. Od 1858 czł. koresp. TN Krak.; czł. re- dakcji Encyklopedii Powszechnej S. Or- gelbranda; współpracownik wielu czaso- pism, 1884 red. pisma „Towarzysz Du- chowny”. Opublikował wiele prac popu- larnych i przyczynków dotyczących klasztorów dominikańskich oraz miast na wsch. kresach Rzeczypospolitej, m.in. Pamiątki miasta Żółkwi (1852), Pamięt- nik dziejów polskich. Z aktów urzędo- wych Iwowskich... (1855), Wolne miasto handlowe Brody (1865); niektóre z tych prac zachowały wartość od strony Źró- dłowej. Jego gł. dzieło Rys dziejów Zako- nu Kaznodziejskiego w Polsce (t. 1-2 1861) dotyczy historii dominikanów. Zajmował się również dziejami Ormian (Żywoty sławnych Ormian w Polsce, 1856).

PŚB; Nowy Korbut, t. 7. ks:

BARTEL Oskar (24 X 1893 Władysła- wowo w Poznańskiem — 5 XI 1973 Warszawa), historyk Kościoła. Studio- wał na uniw. w Dorpacie i Moskwie, na- stępnie pod kier. M. Handelsmana na UW (doktorat 1928). Od 1919 nauczy- ciel historii w szkołach średnich, w cza- sie okupacji niem. na tajnych komple- tach liceum im. M. Reya w Warszawie. Od 1946 wykładowca historii Kościoła na UW, od 1955 prof. nadzw. ChAT (1965 prof. zw.). Wybitny znawca dzie- jów reformacji w Polsce, autor wielu prac z tego zakresu; ważniejsze z nich to monografia Jan Łaski 1499—1556 (cz. 1 1955) oraz artykuły dotyczące recepcji w Polsce dorobku gł. przedstawicieli re-

formacji eur. (Melanchton, Luter, Kal- win). Red. „Odrodzenia i Reformacji w Polsce” (od 1956).

Bibliografia prac: „Rocz. Teologiczny” 1968 z. 2. BZ

U

BARTEL Wojciech Maria (27 XII 1923 Kraków — 2 IX 1992 tamże), ba- dacz dziejów prawa państw. i kanonicz- nego, historyk nauki. Studiował prawo na UJ; tamże uzyskał doktorat (1959, pod kier. A. Vetulaniego) i habilitację (1965); doc. 1967, prof. nadzw. 1977, zw. 1991. Zajmował się przede wszyst- kim historią państwa i prawa (pol. i powsz.); z tego zakresu napisał m.in. Ustrój władz cywilnych powstania ko- Ściuszkowskiego (1959), Ustawodaw- stwo Księstwa Warszawskiego (t. 1-4 1964—69), Ustrój i prawo Wolnego Mia- sta Krakowa 1815—1846 (1976). Badacz dziejów prawa kanonicznego (kontynua- tor A.Vetulaniego), wykładowca tej dzie- dziny na UJ i w Papieskiej Akad. Teolo- gicznej; doprowadził do reaktywowania 1991 na UJ katedry historii prawa kano- nicznego. Ponadto autor prac dotyczą- cych dziejów UJ, rozprawy Galicyjska Rada Szkolna Krajowa (1980) oraz licz- nych biogramów w PSB. Czł. wielu tow. nauk. pol. i zagr. (m.in. Selden Society i Socićtć d Histoire de Droit); od 1992 czł. PAU. *

BARTOSZEWICZ Julian (17 I 1821 Biała Podlaska — 5 XI 1870 Warszawa), historyk biografista, edytor źródeł. Oj- ciec Kazimierza B. Był synem nauczy- ciela. Studiował literaturę powsz. na uniw. w Petersburgu. Do 1866 pracował (z przerwami) jako nauczyciel w szko- łach warszawskich. Chociaż programo- wo stronił od udziału w ruchu niepodle- głościowym, daleki był od ugodowości; nie zdołał też uniknąć zadrażnień z wła- dzami ros., w wyniku czego 1847 został

BARTOSZEWICZ

przeniesiony represyjnie do szkoły po- wiatowej w Końskich (powrócił do War- szawy po 2 latach). Współred. „Dzienni- ka Warsz.” (1854—56), „Kroniki Wiado- mości Krajowych i Zagr.” (1856-58) i „Bibl. Warsz.” (od 1859); 1863, mimo niechęci do konspiracji, współpracował z tajnym pismem „Dzwon Duchowny”. W 1. 1863-68 był kustoszem Bibl. Szko- ły GŁ. Warszawskiej. W 1862 ubiegał się bez powodzenia o profesurę w Szkole GłŁ., a 1869 o katedrę historii Polski UJ. Czł. rzecz. Komisji Archeol. Wil. (1858); czł. hon. Pozn. TN. Współpracował z Encyklopedią Powszechną S. Orgel- branda, w której zamieścił blisko 1300 artykułów. W zapatrywaniach metodol. B. dostrzec można charakterystyczny dla historiografii romant. splot przeciwstaw- nych postulatów: historii kryt. i historii „poetyckiej”. W poglądach na dzieje Polski zbliżał się do republikańsko-de- mokr. koncepcji J. Lelewela. Gł. nurt je- go twórczości stanowiła biografistyka; uważał, że „bez osób i bez nazwisk” hi- storia nie może spełnić swego celu. Pierwszą obszerniejszą publikacją B. by- ła praca Królewicze biskupi. Żywoty czte- rech kapłanów... (1851), a następnie: Pa- nowie niemieccy na dworze Stanisława Augusta. Wizerunki osób historycznych (1852), Znakomici mężowie polscy w XVIII wieku (t. 1-3, Petersburg 1853— 56), Arcybiskupi gnieźnieńscy, prymasi Rzeczypospolitej i warszawscy prymasi Królestwa Polskiego (z. 1-22 1858—65), Hetmani polscy koronni i Wielkiego Księstwa Litewskiego (z. 1-9 1860-66). Pisał dużo i pospiesznie, dbając jednak o barwny i potoczysty styl, dzięki czemu zyskał dużą popularność. Zarzucano mu jednak, nie bez podstaw, nadmierne „upodobanie w drobnostkach” i niedo- stateczne udokumentowanie wielu hipo- tez (A. Przezdziecki). Niezależnie od wyznawanej zasady relatywizacji kryte- riów oceny postaci hist. (w zależności od norm etycznych właściwych dla określo- nych epok), biografistykę B. cechowały

31

BARTOSZEWICZ

tendencje moralizatorskie. Nie ustrzegł się też naiwnego psychologizmu. Mimo tych niedostatków twórczość B. wniosła do pol. historiografii wiele ważnych ustaleń, zaś niektóre jego studia i roz- prawki, jak np. O pomysłach historycz- nych Augusta Bielowskiego (1852) czy też Hetmaństwo (1859) przekraczają z pewnością granice historii antykwa- rycznej. B. położył również znaczne za- sługi jako edytor, wydając m. in. t. 3 Ko- deksu dyplomatycznego Polski (1858), który mimo iż pod względem poziomu nauk. odbijał niezbyt korzystnie od to- mów poprzednich, był przecież kontynu- acją jednej z najcenniejszych ówcze- snych inicjatyw warsztatowych. Dzieła B. opr. jego syn Kazimierz B. (t. 1-12 1877— 82; w t. 3-6 wyd. z rkpsu Historia pierwotna Polski).

PSB; Nowy Korbut, t. 7; J. Maternicki, Julian Bartoszewicz, w: Historycy warszaw- scy ostatnich dwóch stuleci (zbior.), Warsza- wa 1986. AW.

BARTOSZEWICZ Kazimierz (19 XI 1852 Warszawa — 20 I 1930 Kraków), publicysta, historyk, księgarz i wydaw- ca. Syn Juliana B. Studiował prawo i na- uki humanist. na UJ. Red. wielu (prze- ważnie efemerycznych) pism, autor se- tek artykułów, felietonów, utworów bele- trystycznych i satyrycznych. Wśród jego prac znajdują się także szkice hist. i hi- storycznolit., zwykle o charakterze oko- licznościowym, odnoszące się gł. do dziejów porozbiorowych, niekiedy zbe- letryzowane. Ogłaszał także prace am- bitniejsze, chociaż oparte na ograniczo- nej podstawie źródłowej i o charakterze raczej popularyzatorskim (Księga pa- miątkowa Konstytucji 3 Maja, t. 1-2 1891; Dzieje insurekcji kościuszkow- skiej, Wiedeń 1909; Utworzenie Króle- stwa Kongresowego, 1916). Wśród jego pomniejszych prac hist. znajdują się uję- te po dziennikarsku szkice z dziejów Podlasia, okraszone anegdotami obrazy

32

z życia rodu Radziwiłłów itp. Pisząc je, wykorzystywał bogate zbiory ojca (ar- chiwalia, notaty i wypisy Źródłowe); wydał także jego Dzieła (t. 1-12 1877 82). Był przeciwnikiem „stańczyków” i krak. szkoły hist.; z jej przedstawiciela- mi polemizował, zarzucając im polit. uwarunkowania poglądów nauk. i dąże- nie do uzasadnienia programu ugodowe- go (Rok 1863. Historia na usługach ludzi i stronnictw, t. 1-2 1895-96). Zajmował się również edytorstwem dzieł lit. oraz źródeł, zwł. pamiętnikarskich. W 1928 ofiarował Łodzi rodzinne zbiory bibl. (Muzeum Miejskie im. J. i K. Bartosze- wiczów; obecnie m.in. w woj. archiwum w Łodzi).

PSB; Nowy Korbut, t. 13. ACE

BARTYNOWSKI Władysław (1832 — 16 XII 1918), bibliofil, numizmatyk, kolekcjoner. Działał w Krakowie; utrzy- mywał się ze swego majątku. Zbierał au- tografy, stare druki, ryciny i monety poł., publikował ich katalogi. Większą część swego zbioru rycin oraz katalog rycin i artystów podarował Muzeum Czap- skich w Krakowie (obecnie Muzeum Nar.). Uporządkował zbiór monet hr. An- drzeja Potockiego. Wynalazł sposób re- produkowania monet i medali zw. barty- notypią. W l. 1889—1900 red. „Wiado- mości Numizmatyczno-Archeol.”, na ła- mach których ogłosił większość swych prac z zakresu numizmatyki.

PSB. SKK.

BARTYŚ Julian (17 I 1929 Drążgów — 9 VI 1982 Łódź), historyk, badacz dzie- jów gosp. Polski. Studiował historię na uniw. w Łodzi (pod kier. B. Baranow- skiego; doktorat 1962). Od 1952 pra- cownik nauk. IHKM PAN (habilitacja 1967; doc. 1968). Zajmował się gł. pro- blematyką gosp.-społ. nowoż. dziejów Polski; m.in. opublikował zarys biogr.

Czerwony hrabia Karol Brzostowski (1978), popułarne studium hist. Rzecz- pospolita pawłowska (1982), próbę mo- nografii W. Gutkowskiego Wizjoner czy fantasta (1983). Zajmował się także dziejami rolnictwa w Polsce, m.in. opu- blikował prace Początki mechanizacji rolnictwa polskiego (1966), Kółka rolni-

cze w Królestwie Polskim (1974). M.P.-J.

BARUCH Maksymilian (19 VIII 1861 Pabianice — 28 VII 1933 Nicea we Francji), prawnik, historyk. Po studiach prawniczych na ros. UW pracował jako adwokat. Od 1916 kustosz i kier. AAD w Warszawie, od 1917 także sędzia sądu okręgowego. Czł. TMH (1906) i TN Warsz. (1916). W 1921 ze względu na stan zdrowia osiadł na stałe w Nicei, nie zrywając kontaktów z krajem. Historią zajmował się jako amator, lecz jego do- robek posiada walory naukowe. Napisał m.in.: Pabianice, Rzgów i wsie okolicz- ne. Monografia historyczna dawnych dóbr kapituły krakowskiej w Sieradz- kiem i Łęczyckiem (cz.1 1903, cz.2 1930) oraz prace o znanych rodach warsz.: Baryczkowie... (1914), Ród Fukierów (1922). Jest też autorem pionierskiej jak na początek XX w. pracy archeol. Boże stopki. Archeologia i folklor kamieni z wyżłobionymi śladami stóp (1907). PSB; bibliografia prac: „Rocz. TN Warsz.” 1916 i 1933. Kć

BARWIŃSKI Eugeniusz (3 I 1874 Po- stołówka w Tarnopolskiem — 16 V 1947 Kraków), historyk, bibliotekarz, archiwi- sta. Studiował na Uniw. Lwow. pod kier. B. Dembińskiego i L. Finkla (doktorat 1898); 1895-1913 pracował w Bibl. Uniw., a owocem tej pracy był m.in. Ka- talog inkunabułów Biblioteki Uniwersy- teckiej we Lwowie (1912). W 1. 1913-39 dyr. Archiwum Państw. we Lwowie, od 1944 kustosz Archiwum Państw. w Kra-

BASTRZYKOWSKI

kowie. Odbył podróże nauk. do Szwecji, Austrii i Czech. Zajmował się gł. dzieja- mi Wazów; publikował diariusze sejmo- we z czasów Zygmunta III. Współpra- cownik „„Kwart. Hist.” (red. bieżącej bi- bliografii hist. i kroniki nauk.); 1932—38 wiceprezes ZG PTH.

A. Kamiński, Eugeniusz Barwiński, hi- storyk, bibliotekarz i archiwista, „Archeion” 1959 (tu bibliografia prac). Kw

BARZYKOWSKI Stanisław (19 XI 1792 Drejcowo k. Płocka — 16 III 1872 Paryż), działacz polit., historyk powsta- nia listopadowego. W młodości praco- wał w biurach Rady Stanu Ks. Warsz.; studiował w Berlinie i Heidelbergu. Po- seł z pow. ostrołęckiego, wybitny mówca na sejmach Król. Pol. 1825 i 1830; przedstawiciel umiarkowanej opozycji, od 1830 związany z A.J. Czartoryskim. Podczas powstania listopadowego czł. Rządu Nar. (kier. wydziału wojsk.); mi- mo tego wysokiego stanowiska walczył jako prosty żołnierz pod Wawrem, Gro- chowem, Iganiami. Po klęsce przebywał na emigracji w Paryżu, działał w Hótel Lambert. Autor Historii powstania listo- padowego (t. 1-5 1883-84); dzieło to — polemiczne w stosunku do pracy M. Mochnackiego — jest cenne jako źródło w warstwie pamiętnikarskiej, mniej war- tościowe w częściach opartych na mate- riałach archiwalnych.

PSB; Nowy Korbut, t. 7. mi.

BASTRZYKOWSKI Aleksander (19 VIII 1879 Wąchock — 25 III 1958 Ku- nowo w Sandomierskiem), historyk amator; ksiądz. Proboszcz kilku parafii w Sandomierszczyźnie; badał dzieje te- go regionu. Napisał kilka hist. monogra- fii miejscowości, m.in. Jankowic (1927), Gór Wysokich (1930), Kunowa nad Ka- mienną (1939), oraz prace: Zabytki ko- Ścielnego budownictwa drzewnego w

33

BATOWSKI

diecezji sandomierskiej (1930) i Niezna- ni prałaci i kanonicy kolegiaty Panny Marii w Sandomierzu od XIII do XVIII w. (1949).

Bibliografia prac: „Nasza Przeszłość”

1970. ś%

BATOWSKI Aleksander (14 I 1799 Kulików k. Lwowa — 10 I 1862 Doro- szów k. Lwowa), bibliograf, historyk. Studiował na Uniw. Lwowskim. Przeby- wając 1818-42 w Warszawie, pod wpły- wem kontaktów z TPN zajął się badania- mi hist. i bibliogr.; 1842—51 współpraco- wał z Ossolineum we Lwowie, następnie z Bibl. Baworowskich (której zapisał większość swych zbiorów). Autor nie- wielkich prac hist. o charakterze biogr. (m.in. Rajnołd Hajdensztajn i Franci- szek Bohomolec pisarze żywota Jana Za- moyskiego.., 1854), dokumentacyjnym (m.in. Niektóre rękopisma księgozbioru Zakładu Naukowego im. Ossolińskich..., 1844) oraz przyczynkarskim (m.in. Sprawa z poselstwa Marcina Kromera do Ferdynanda Cesarza, 1853). Wydał Jana Kanaparza Żywot św. Wojciecha (MPH, t.1 1864),

PSB; L. Lewicki, Aleksander Konstanty Batowski (1799-1862), historyk-wydawca,

bibliofil, kolekcjoner, „Roczniki Bibl.” 1970. K.Sz.

BATOWSKI Zygmunt (27 VII 1876 Lwów — 1 IX 1944 Warszawa), historyk sztuki. Studiował na Uniw. Lwow. (dok- torat 1900); pracował we lwow. bibliote- kach. Od 1919 prof. UW (prof. zw. 1934), 1919—29 także dyr. Bibl. UW; od 1935 czł. koresp. PAU. Podczas okupacji niem. brał udział w tajnym nauczaniu. Znawca sztuki i kultury artyst. XVH- XIX w., zwł. okresu mecenatu Stanisła- wa Augusta (Jan Piotr Norblin, 1911); organizator uniw. ośrodka badań nad kulturą Warszawy stanisławowskiej. Du- żą wagę przywiązywał do prac doku-

34

mentacyjnych i inwentaryzacyjnych za- bytków, przeglądów źródeł archiwalnych i prac bibliogr. jako podstawy przyszłej syntezy dziejów sztuki (Ważniejsze po- trzeby historii sztuki w Polsce, 1918). Autor kilkudziesięciu pol. biogramów w Thieme-Becker Allgemeine Lexicon. Pozostawił tzw. Teki B. (Archiwum PAN), zbiór odpisów i wyciągów ze Źró- deł dziś już nie istniejących, stale wyko- rzystywany przez badaczy. Wykształcił wielu wybitnych historyków sztuki (m.in. S. Lorentz, M. Walicki, M. Wal- lis). Zginął podczas powstania warszaw- skiego.

A. Ryszkiewicz, Profesor Zygmunt Ba- towski, w: Myśl o sztuce (zbior.), Warszawa

1976. S.Ch.

BAUMGARTEN Leon (9 [X 1902 Kró- lików k. Konina — 2 XI 1971 Warszawa), historyk i działacz ruchu robotniczego. Ukończył historię na UW. Czynny w Po- alej Syjon-Lewicy, od 1931 w KPP; wie- lokrotnie represjonowany. Po 1939 w ZSRR (1944 skierowany do ZG ZPP); 1945-50 red. w oddziale PAP w Mos- kwie, na zlecenie władz partyjnych pro- wadził w archiwach radz. poszukiwania materiałów źródłowych do dziejów pol. ruchu robotniczego. Po powrocie do kra- ju red. w wydawnictwie „Książka i Wie- dza” (1951-62). Wykorzystując zebraną w radz. archiwach dokumentację, zwł. proweniencji sądowej i policyjnej, napi- sał Dzieje Wielkiego Proletariatu (1966) i kilka książek popularnonauk.; wydał zbiory dokumentów: Kółka socjalistycz- ne, Gminy i Wielki Proletariat. Procesy polityczne... (1966) oraz Krakowski komi- sarz policji w służbie carskiego wywia- du... (1967); publikował artykuły w cza-

sopismach historycznych. ALF

BAZYLOW Ludwik (14 IV 1915 Lwów — 171 1985 Warszawa), historyk,

badacz dziejów Rosji XVIII-XX w., Sło- wiańszczyzny i Europy nowożytnej. Po- chodził z rodziny robotniczej. Ukończył studia hist. (seminarium Ś$. Zakrzewskie- go) i połonist. (seminarium W. Taszyc- kiego) na UJK we Lwowie, po czym zo- stał tam asystentem (przy katedrze histo- rii Polski); doktoryzował się 1939 na podstawie rozprawy o Stefanie Batorym (poszerzone wyd. Siedmiogród a Polska 1576-1613, 1967). W czasie okupacji niem. i radz. pracował we Lwowie w szkolnictwie i w Ossolineum. Od 1946 adiunkt Uniw. Wrocł.; od 1952 kier. ka- tedry historii narodów ZSRR (1969 za- kładu historii ZSRR i Słowiańszczyzny) na wydziale hist. UW; prof. nadzw. 1961, prof. zw. 1969; dr h.c. Uniw. Mo- skiewskiego. Autor ponad 260 drukowa- nych pozycji, w tym 17 książek, poświę- conych w większości dziejom Rosji; są to bądź oryginalne syntezy (Historia Ro- sji, 1969 i kilka wznow.; Dzieje Rosji 1801-1917, 1971, wyd. II 1977), bądź obszerne, źródłowe opracowania węzło- wych problemów tego kraju u schyłku XIX i na pocz. XX w. (Polityka wewnę- trzna caratu i ruchy społeczne w Rosji na początku XX wieku, 1966; Ostatnie lata Rosji carskiej, Rządy Stołypina, 1972; Obalenie caratu, 1976). Kryt. sto- sunek do źródeł i historiografii, staranna dokumentacja faktów i tez oraz dar zaj- mującej narracji czynią z nich dzieła nie- przeciętne. Przy czysto deklaratywnej akceptacji ideologii i metodologii mar- ksist. B. stosował często ujęcia tradycyj- ne (w najlepszym tego słowa znaczeniu), eksponując rolę jednostek, nie zaś proce- sów społ.-gosp., ukazując kontekst kultu- rowy opisywanych wydarzeń i nie stro- niąc od barwnej anegdoty. Podejście ta- kie prowadziło nierzadko do weryfikacji poglądów upowszechnionych zarówno w historiografii ros. i radz., jak i zacho- dnioeur. i amerykańskiej. Współpracow- nik Akad. Nauk Społ. przy KC PZPR; okazjonalnie podejmował tematykę związaną z historią ruchu robotn., unika-

BĄKOWSKI

jąc kwestii uwikłanych w bieżące spory polityczne. W ostatnich latach życia prócz kontynuacji gł. nurtu pisarstwa hist. (Polacy w Petersburgu, 1984; Hi- storia nowożytnej kultury rosyjskiej, 1986) publikował syntezy z zakresu hi- storii powsz. (Historia Mongolii, 1981; Historia powszechna. 1789—1916, 1981, wyd. II 1986; Historia powszechna 1492—1648, 1991, wyd. II 1992). Słowiańszczyzna i dzieje powszechne. Studia ofiarowane Profesorowi Ludwikowi Bazylowowi w siedemdziesiątą rocznicę Jego urodzin, Warszawa 1985 (tu bibliografia prac

zal. 1936-84). Aż:

BĄKOWSKI Klemens (23 XI 1860 — 22 VIII 1938 Kraków), historyk Krako- wa. Prawnik, adwokat w Krzeszowi- cach; radny miejski Krakowa. Opubliko- wał m.in.: Kraków w czasie powstania Kościuszki (1893), Historia Krakowa w zarysie (1896), Dawny Kraków (1898), Dawne cechy krakowskie (1903), Dzieje Krakowa (1911). Pracami swymi upowszechniał ideę ochrony zabytków

Krakowa. HS

BĄKOWSKI Ludwik (12 VIII 1884 Tarnów — 19 V 1915 Przybysławice k. Klimontowa), historyk, badacz dziejów Polski XV-XVI w. Studiował i doktory- zował się na UJ. Od 1911 pracownik Bibl. Jagiellońskiej; jako stypendysta AU prowadził kwerendę w Archiwum Państw. w Królewcu i przygotowywał do wydania korespondencję panów pol. z ks. Albrechtem pruskim. Powołany w czasie I wojny świat. do wojska austr., zginął na froncie. Interesował się gł. his- torią polit.; publikował recenzje w „Kwart. Hist.”, a w „Przegl. Hist.” uka- zały się jego artykuły: Książę mazo- wiecki Aleksander, biskup trydencki (1913) i Stanowisko ks. Albrechta wo-

35

BEDNARSKI

bec wcielenia Mazowsza do Korony (1919/20).

PSB. "

BEDNARSKI Stanisław (9 IV 1896 Nowy Sącz — 16 VII 1942 Dachau), historyk Kościoła, zwł. szkolnictwa je- zuickiego; jezuita. Red. pism wydawa- nych przez jezuitów, archiwista zakonu. Po przyjęciu święceń kapłańskich (1922) studiował na UJ filologię pol. i historię (m.in. pod kier. $. Kota); doktoryzował się 1932. Napisał m.in.: Geneza Akademii Wileńskiej (1929), Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce (1933), Stani- sław Warszewicki. Studium z dziejów Ko- Ścioła w Polsce XVI w. (1939, druk prze- rwany wybuchem II wojny świat.). Are- sztowany 1940, zmarł w niem. obozie

koncentracyjnym. sa

BEŁZA Stanisław (3 XI 1849 Warsza- wa — 24 VIII 1929 tamże), publicysta, autor książek podróżniczych, populary- zator historii. Ukończył prawo na UW; od 1889 adwokat. Działacz nar., autor licznych artykułów, broszur i odczytów dotyczących polskości Śląska, np. Karol Miarka... (1880), Przeszłość, teraźniej- szość i przyszłość Śląska Górnego (1922).

PSB.

BENEDYKT z POZNANIA (? — między 1522 a 1527), kronikarz z zako- nu kanoników regularnych laterańskich. Proboszcz fundacji Św. Ducha we Wro- cławiu. Napisał (1518) dzieło pt. Croni- ca ducum Silesie... (Kronika książąt Śślą- skich) będące przeróbką Chronica prin- cipum Poloniae (Kronika książąt pol- skich) uzupełnioną o dokumenty i wiadomości z Długosza oraz o dzieje XV-wieczne, wyd. w MPH (t. 3 1878). Autor żywotów św. Stanisława i św. Woj-

36

ciecha; niektórzy przypuszczają, że pisał też o Włostowicu. W dziełach swych zajmuje stanowisko wyraźnie pol. i anty- niemieckie.

PSB. KE.

BENIS Artur (3 XII 1865 Kraków — 9 VII 1932 tamże), ekonomista, prawnik, historyk książki. Studiował prawo i eko- nomię na UJ (doktorat 1888); uczęszczał również na wykłady W. Zakrzewskiego, S. Smolki i M. Bobrzyńskiego. Prof. ty- tulamy UJ 1919; habilitował się 1920. Opublikował Historię ochrony praw au- torskich w dawnej Polsce (1887) oraz Materiały do historii drukarstwa i księ- garstwa w Polsce (cz. 1: Inwentarze księgarń krakowskich Macieja Ścharf- fenberga i Floriana Unglera..., 1890, cz. 2: Inwentarze bibliotek prywatnych..., 1891).

PSB. "

BENTKOWSKI Feliks (27 V 1781 Lu- bartów — 28 VIII 1852 Warszawa), hi- storyk literatury pol., filolog, bibliograf, archiwista. Kształcił się w szkołach pi- jarskich, w niem. Inst. Pedag. w Sule- chowie (Ziillichau) nad Odrą i na uniw. w Halle (jako stypendysta rządu pruskie- go). W 1. 1804-16 nauczyciel Liceum Warsz. (uczył m.in. historii pol. i powsz). Po doktoracie na UJ (1816) prof. historii powsz. i propedeutyki historii UW (1817-32); 1818 wygłosił na UW pu- bliczny wykład o Długoszu; wydał Wstęp do historii powszechnej (1821), w którym jednak nie uwzględnił wyni- ków badań J. Lelewela. Będąc dyr. Gabi- netu Numizmatycznego UW opr. Spis medalów polskich lub z dziejami krainy polskiej stycznych (1830), a jako dyr. Ar- chiwum Głównego Król. Pol. (1838-52) — Spis akt dawnych w Głównym Archi- wum... (1840). Od 1813 czł. Warsz. TPN, od 1816 TN Krak., opiekun TN Płockie-

go; 1806-20 współpracownik „Allge- meine Litteratur Zeitung” w Halle, 1815 —21 red. „Pamiętnika Warsz. ”, 1842 red. „Bibl. Warszawskiej”. Gł. dziełem B. jest Historia literatury polskiej wysta- wiona w spisie dzieł drukiem ogłoszo- nych (t. 1-2 1814), opr. przy udziale in- nych uczonych; stanowiła podsumowa- nie ówczesnej wiedzy o pol. piśmiennic- twie i była pierwszą próbą bibliografii, z podziałem materiału według rodzajów, gatunków i okresów, w powiązaniu z hi- storią społ.-polit.; stanowiła także próbę — chociaż niesamodzielną — analizy i oceny twórczości poszczególnych au- torów oraz nakreślenia dróg rozwoju lite- ratury pol.; dała impuls do dalszych prac bibliogr., zapoczątkowując pol. szkołę bibliografii, rozwiniętą później przez K. Estreichera. Czł. hon. uniw. w Wilnie. PSB; Nowy Korbut, t. 4; $. Makowski, Feliks Bentkowski, w: Z dziejów polonistyki

warszawskiej (zbior.), Warszawa 1964. SG.

BER z BOLECHOWA, Ber Birken- thal (13 III 1723 Bolechów na Podkarpa- ciu — 10 III 1805 tamże), pisarz, kroni- karz dziejów Żydów polskich. Otrzymał tradycyjne wykształcenie rel., uzupeł- nione o nauki świeckie; pisał po hebraj- sku. Jeden z przywódców gminy bole- chowskiej; uczestnik dysputy z franki- stami w katedrze lwow. 1759, co opisał w Diwre Bina (wyd. Odessa 1917, Jero- zolima 1921); pozostawił Zichronot (Pa- miętniki, wyd. Berlin 1922). Jego spu- Ścizna zawiera ważkie informacje o dziejach Zydów pol. w XVIII w., zwł. dotyczące frankizmu, rozwiązania „„sej- mu żyd.” i historii gospodarczej.

PSB. Z.B. iR.Ż.

BERENT Wacław (28 IX 1873 Warsza- wa — 20 XI 1940 tamże), powieściopi- sarz, eseista hist., ttumacz. Studiował na- uki przyrodn. na uniw. w Monachium

BERGER-MAYEROWA

oraz w Zurychu. Działał w Warszawie, 1920-21 współred. „Nowego Przegl. Li- teratury i Sztuki”, 1929 wraz z J. Le- choniem red. „Pamiętnika Warsz. ”; czł. PAL (1933). Należał do najwybitniej- szych twórców Młodej Polski (autor po- wieści). Szukając w przeszłości analogii do współczesnych sobie czasów „przeło- mu i zamętu”, sięgnął do epoki rozbio- rów Polski i wojen napoleońskich; w eseistycznych opowieściach biogr., zebranych w tomach Nurt (1934), Dio- genes w kontuszu (1937) oraz Zmierzch wodzów (1939), zawarł opis narodzin no- woczesnej „inteligencji krajowej” i jej etosu (zwł. na przykładach losów F. S$. Jezierskiego i gen. J. H. Dąbrowskiego), jej wysiłków zarówno w dziedzinie utrzymania i rozwoju kultury nar. (m.in. szkice o F. Karpińskim, J. Ursynie Niem- cewiczu, środowisku TPN), jak i w poli- tyce oraz w walce zbrojnej (Legiony Dą- browskiego); ukazywał wspólny „nurt” działań, które stworzyły przesłanki odzyskania w przyszłości własnego pań- stwa. Syntetyczny zarys swych poglą- dów na dzieje Polski zawarł w mowie na inaugurację PAL (Onegdaj, 1933).

Nowy Korbut, t. 13; Z. Mołodcówna, Opowieści biograficzne Wacława Berenta, Warszawa 1978. I.

BERGER-MAYEROWA Janina (4 XI 1900 Lwów — 24 V 1971 Katowice), hi- storyk dziejów gosp.-społ. Polski, bibliote- karka. Studiowała historię sztuki i historię na UJK we Lwowie (doktorat 1932); jako stypendystka Funduszu Kultury Nar. napi- sała Z dziejów książki gospodarczej w Pol- sce XVI w. („Archiwum TN we Lwowie” 1933), Księżna Pani na Kocku i Siemiaty- czach. Działalność gospodarcza i społecz- na Anny z Sapiehów Jabłonowskiej (tamże 1936). Od 1938 pracowała w Inst. ŚL. w Katowicach i w Bibl. Śląskiej. Lata II wojny Świat. spędziła we Lwowie, m.in. pracując w Bibl. Ossolineum. Po wojnie

37

BERGHAUZEN

kustosz Bibl. ŚL. w Katowicach 1945-64. Odnalazła w jej zbiorach i opublikowała materiały dotyczące H. Kołłątaja („Spra- wozdania Wrocł. TN” 1955, „Roczniki Bibl.” 1958 i 1964), Leleweliana w Biblio- tece Śląskiej (;„Sprawozdania Wrocł. TN” 1958) oraz Nieznane listy Joachima Lele- wela z lat 1831-1846 (1961). Uzupełniła bibliografię nar. o 200 nie znanych Estrei- cherowi poloniców i silesiaców (seria 1-2 1961-68). Autorka biogramów do PSB. Czł. PTH.

E.F.

BERGHAUZEN Janusz (24 VII 1930 Warszawa — 2 IX 1977 tamże), histo- ryk, badacz dziejów Polski XIX w. i naj- nowszych dziejów Podhala. Studiował, a następnie pracował na UW. Doktory- zował się 1963 pod kier. S$. Kieniewicza; opublikował pracę (rozszerzona rozpra- wa doktorska) pt. Ruch patriotyczny w Królestwie Polskim 1833—1850 (1974). Szczególnie zasłużony w bada- niach nad dziejami Podhala w okresie II wojny świat.; zajmował się również dzie- jami Słowacji w tym samym okresie. Od 1967 organizował dla studentów UW obozy nauk. na Podhalu; efektem pro- wadzonych tam badań była książka pod red. B. Podhale w okresie okupacji 1939—1945 (1972, wyd. 1I 1977). Ponad- to wydał i zaopatrzył obszernym wstę- pem Pisma podhalańskie J. Zborow- skiego (t. 1-2 1972). HW.

BERNACKI Ludwik (12 VI 1882 Ja- worów k. Lwowa — 19 IX 1939 Lwów), historyk literatury i teatru, bibliolog, edytor. Po studiach na Uniw. Lwow. i doktoracie (1905) pracownik, 1918—39 dyr. Zakładu Nar. im. Ossolińskich we Lwowie. Habilitował się na UJ 1919. Czł. TN Warsz. (1915), czł. PAU (ko- resp. 1920, czynny 1938), czł. TN Lwow.; 1908—11 i 1933—37 red. „Pa- miętnika Lit.”, od 1933 red. serii Bibl.

38

Narodowa. Znawca kultury umysłowej okresu stanisławowskiego, autor podsta- wowego do dziś kompendium Teatr, dra- mat i muzyka za Stanisława Augusta (t. 1-2 1925, wznow. 1979). Badacz i edy- tor zabytków dawnego piśmiennictwa pol., m.in. współwydawca Psałterza Flo- riańskiego (1939); zbieracz materiałów źródłowych (51 tek w Ossolineum); na- pisał pracę Pierwsza książka polska (1918) — uznając za taką, nietrafnie, Raj duszny Biernata z Lublina. Zmarł śmier- cią samobójczą.

K. Korzon, Ludwik Bernacki, bibliolog

i edytor, Wrocław 1974 (tu bibliografia prac). S.Ch.

BERSOHN Mathias (4 VI 1824 War- szawa — 20 XI 1908 tamże), kupiec, bankier, historyk sztuki i kultury, kolek- cjoner. Studiował w Berlinie. Autor prac z zakresu historii sztuki i dziejów kultu- ry, zwł. żyd., w Polsce: O Wicie Stwo- szu... (1870), Kilka słów o dawniejszych bóżnicach drewnianych w Polsce (z. 1-3 1895—1903, wznow. 1985), O ilumino- wanych rękopisach polskich (1900), O rytownikach gdańskich. Podręcznik dla zbierających sztychy polskie (1887, wznow. 1989). Wynikiem jego poszuki- wań archiwalnych były prace biobi- bliogr.: Studenci Polacy na Uniwersyte- cie Bolońskim w XVI i XVII w. (cz. 1-2 1890-94), Słownik biograficzny uczo- nych Żydów polskich w XVI, XVII, XVIII w. (1905, ostatnie wznow. 1989), Dyplo- matariusz dotyczący Żydów w dawnej Polsce na źródłach archiwalnych osnuty 1388—1782 (1910). Czł. Komisji Historii Sztuki AU oraz TPN w Poznaniu. Z jego kolekcji judaiców powstało 1904 w War- szawie pierwsze w Połsce Muzeum Żyd. im. M. B.

PSB. UKESNKOENEET

BEYER Karol (10 II 1818 Warszawa — 8 X 1877 tamże), numizmatyk, kolekcjo-

BIAŁOBOCKI

ner, fotograf. Jako pierwszy zastosował fotografię do dokumentacji zabytków ar- cheol. i numizmatycznych. Zorganizował 1856 wystawę starożytności i dzieł sztu- ki, sfotografował jej eksponaty i opubli- kował Album fotograficzne wystawy sta- rożytności... (1859). Pasjonował się szczególnie numizmatyką; zgromadził kolekcję monet pol., wydał Gabinet foto- graficzny medalów polskich... (1857), zał.

Tow. Numizmatyczne (1876). KS

BEYLIN Karolina (13 IV 1899 Warsza- wa — 3 V 1977 tamże), popularyzatorka historii, dziennikarka varsavianistka. Studiowała filologię pol. i klas. na UW (doktorat 1926). W warsz. gazetach co- dziennych publikowała artykuły popula- ryzujące historię Warszawy oraz recen- zje teatralne. W czasie II wojny świat. aresztowana i wysłana do obozu koncen- tracyjnego, uciekła z transportu; od 1942 ukrywała się na Podlasiu. W 1. 1946-68 współred. „Expressu Wieczornego”. Au- torka książek (Opowieści warszawskie, 1954; Warszawa w latach 1900—1914, 1972; 15 lat Warszawy 1800—1815, 1976) poświęconych historii miasta: epi- zodom z dziejów stolicy od XVII do XIX w. oraz budowlom, ogrodom, obyczajo- wości mieszkańców. Pisząc swe popular- ne prace, opierała się na bogatym mate-

riale źródłowym. IRam.

BEYNAR Leon Lech -- Jasienica Pa- weł.

BIAŁECKI Antoni (11 VI 1836 War- szawa — 15 XI 1912 Jordanowice k. Pruszkowa), prawnik, archeolog, wy- dawca źródeł. Wykładowca, od 1866 prof. prawa międzynar. w Szkole Gł. Warsz., 1869—87 na ros. UW; współzał. TN Warsz. (1907). Badaniami z zakresu historii zajmował się 1856-60, prze-

rwawszy czasowo studia prawnicze; na polecenie TPN w Poznaniu prowadził prace archeol. w Manieczkach i Miko- szynie, następnie (1859-60) w Peters- burgu współpracował z J. Ohryzką nad edycją Volumina Legum.

PSB. s

BIAŁKOWSKI Leon (1 II 1885 Pasyn- ki k. Jampola na Podolu — 22 I 1952 Lublin), historyk, genealog i heraldyk, edytor źródeł. Studiował prawo na uniw. w Kijowie, historię na UJ (doktorat 1910) i w Paryżu. Doc. Pol. Kolegium Uniw. w Kijowie (1914-18; habilitacja 1914) i Uniw. Pozn. (1924—26), następ- nie w Lublinie: dyr. Archiwum Państw. (1926-39) i prof. KUL (nadzw. 1926, zw. 1929); wykładowca historii Polski wieków średnich i XV-XVI w. Czł. Pozn. TPN 1920, czł. koresp. PAU 1949, przewodn. lubel. oddziału PTH. Napisał m.in. Podole w XVI w. Rysy społeczne i gospodarcze (1920), Szkice z życia Wielkopolski w XVII w. (1925); z dzie- dziny heraldyki: Ród Bibersteinów (1908), Ród Bibersteinów a ród Mamo- tów godła Jeleniego Rogu w wiekach XIV-XVI (1948). Wydawał źródła do dziejów Lublina.

Bibliografia prac: „Rocz. Humanist.” 1953 z. 4, wyd. 1957 (opr. J. Kłoczowski, W. Nowodworski). BO

LR

BIAŁOBOCKI, Białobłocki, Jan (ok. 1600 — po 1661), poeta, historyk. Po- chodził z rodziny szlacheckiej z Biało- boków k. Przeworska. Prawdopodobnie studiował w Akad. Zamojskiej. Związa- ny z dworem Ostrogskich i 5. Lubomir- skim. Sekr. król. za Władysława IV i Ja- na Kazimierza; wojski krzemieniecki. Uczestniczył w walkach z Kozakami, które opisał w poetyckich utworach sła- wiących czyny Jeremiego Wiśniowiec- kiego. Opublikował kompilacyjny zbiór

39

BIAŁOSTOCKI

życiorysów monarchów pol. pt. Zegar w krótkim zebraniu czasów królestwa polskiego wiekami królów idący (1661). W twórczości swej propagował sarmacki mit historyczny.

PSB; Nowy.Korbut, t. 2. 03

BIAŁOSTOCKI Jan (14 VIII 1921 Sa- ratów w Rosji — 25 XII 1988 Warsza- wa), historyk sztuki. Podczas II wojny świat. więziony w niem. obozach kon- centracyjnych. Od studiów związany z UW (doktorat 1950, habilitacja 1955); uczeń T. Kotarbińskiego, W. Tatarkiewi- cza i M. Walickiego; doc. 1959, prof. nadzw. 1962, prof. zw. 1972; jednocze- śnie kurator w Muzeum Nar. w Warsza- wie. Czł. koresp. PAN (1976). Wykładał m.in. na uniw. w Lejdzie, Canberze, Me- ksyku, New Haven (Yale University), Nowym Jorku, Cambridge i w Paryżu (College de France). Prezes (1963—79) Stow. Historyków Sztuki; czł. licznych zagr. tow. i akademii; dr h.c. uniw. w Groningen, Moguncji, Brukseli; prze- wodn. Kongresu Kultury Pol. 1981. Znawca historii nowoż. malarstwa eur. (monografie J. Bruegla, Caravaggia, Dii- rera, Berniniego), kontynuator badań E. Panofsky 'egb w zakresie ikonologii i te- orii sztuki (Teoria i twórczość. O trady- cji inwencji w teorii sztuki, 1961; Symbole i obrazy w świecie sztuki, 1982), badacz historii doktryn artyst. (Historia sztuki wśród nauk humani- stycznych, 1980) i popularyzator wiedzy o sztuce (Sztuka cenniejsza niż złoto, 1963, wyd. V 1991); zasłużony dydak- tyk. Cieszył się autorytetem pod wzglę- dem nauk. i moralnym.

Ars Auro Prior. Studia loanni Białostocki Sexagenario Dicata, Warszawa 1981 (tu bi-

bliografia prac, opr. W. Wyganowska). H.F.-P.

BIAŁYNIA CHOŁODECKI Józef > Chołodecki Białynia Józef.

40

BICZ Henryk, wł. H. Bitner (20 XII 1887 Łódź — 1937 ZSRR), historyk ru- chu robotn., wydawca źródeł. Z, zawodu stolarz. Od 1905 czynny w PPS, PPS- Lewicy, po 1918 jeden z przywódców KPP; 1928—29 poseł komunist. na sejm RP; pozbawiony immunitetu poselskie- go (1929), wyjechał na stałe do ZSRR. Po przeszkoleniu w Międzynar. Szkole Leninowskiej w Moskwie od 1932 pra- cownik Inst. Marksa—Engelsa—Lenina. Jako pierwszy zebrał (w archiwach par- tyjnych i państw.) i opublikował zbiory dokumentów: Proletariat, pierwsza so- cjalno-rewolucyjna partia w Polsce (1934) i Rady Delegatów Robotniczych w Polsce 1918—]1919 (1934); za prace te otrzymał stopień kandydata nauk hist. (1935). Aresztowany 1937 w okresie re- presji stalinowskich i prawdopodobnie

wkrótce stracony. xk

BIEDA Franciszek (17 XII 1896 Sowli- ny k. Limanowej — 29 IX 1982 Kra- ków), paleontolog, historyk nauki. Stu- diował na UJ (doktorat 1922 pod kier. geologa W. Szajnochy), studia uzupeł- niał w Paryżu. Od 1920 wykładał na UJ, prof. zw. 1946; od 1952 w AGH w Kra- kowie (gdzie została przeniesiona kate- dra paleontologii). Był jednym z najwy- bitniejszych pol. specjalistów w zakresie mikropaleontologii. Zajmował się też hi- storią nauki; jego gł. dziełem w tym za- kresie jest Zarys dziejów paleontologii w Krakowie (1976); napisał ponadto opr. Etapy myśli ludzkiej w geologii i paleon- tologii (1945), biografię Józef Grzybow- ski (1963) oraz liczne biogramy do PSB i artykuły o pol. geologach i paleontolo-

gach FW.S.

BIEGAŃSKI Piotr (8 V 1905 Rosienie na Zmudzi — 12 I 1986 Warszawa), ar- chitekt, historyk architektury, konserwa- tor zabytków. Studiował architekturę na

BIELOWSKI

Politechnice Warsz.; związany z tą uczelnią do 1970 (prof. nadzw. 1954, prof. zw. 1965). Podczas II wojny świat. w AK, czynny w tajnym nauczaniu. W 1. 1947-54 konserwator zabytków Warsza- wy (rekonstrukcja m.in. Starego i Nowe- go Miasta). Czł. licznych pol. i zagr. tow. naukowych. Znawca historii architektu- ry, szczególnie doby klasycyzmu (Teatr Wielki, 1961; Antoni Corazzi, 1968); au- tor prac syntetycznych (U źródeł archi- tektury współczesnej, 1972).

H-F.-P.

BIEGAŃSKI Witold (14 I 1925 Cza- pieszczyzna na Wileńszczyźnie — 15 XI 1988 Warszawa), historyk wojskowości; pułkownik. Frontowy żołnierz lud. WP. Ukończył Akad. Sztabu Generalnego i studia hist. w WAP. Pracownik nauk. WIH (doktorat 1967, habilitacja 1974, prof. nadzw. 1984), wieloletni kier. za- kładu zajmującego się II wojną świato- wą. W PAN czł. Komisji Hist. I i II woj- ny świat.; red. „Kwart. Historycznego”. W badaniach skupiał się na problematy- ce Pol. Sił Zbrojnych na Zachodzie w 1. 1939-45. Opublikował m.in. prace: Woj- sko Polskie we Francji 1939—1940 (1967), Regularne jednostki Wojska Pol- skiego na Zachodzie — formowanie, działania bojowe, organizacja, metryki dywizji i brygad (1973), Zaczęło się w Coćtquidan (1977). Red. i współautor dzieła Walki formacji polskich na Zacho- dzie 1939-1945 (Polski czyn zbrojny..., t. 2 1981). Pisał także artykuły i książki popularnonaukowe.

Bibliografia prac: „Wojsk. Przegl. Hist.”

1989 nr 1. M. N.-K.

BIELATOWICZ Jan (16 XI 1913 Ni- sko — 27 XI 1965 Łondyn), pisarz, hi- storyk wojskowości, bibliograf. Studio- wał filologię pol. na UJ. W okresie II wojny świat. w Pol. Siłach Zbrojnych na

Zachodzie. Od 1946 w Anglii. Autor Bi- bliografii druków polskich we Włoszech 1.09.1939 — 1.10.1945 (Rzym 1946) oraz m.in. prac: Brygada Karpacka (Rzym 1947), 3 Batalion Strzelców Karpackich (Londyn 1949), Ułani Karpaccy. Zarys historii pułku (współautor i red., Londyn 1966). Liczne artykuły zamieszczał na łamach prasy wojskowej. Opr. kilka an- tologii poezji żołnierskiej. Pisał powie-

ści, opowiadania, wspomnienia. Z:

BIELIŃSKI Józef (23 IM 1848 Lubraniec na Kujawach — 15 VI 1926 Warszawa), lekarz, historyk nauki i oświaty. Studiował medycynę w Szkole Gł. Warsz. i na ros. UW. Praktykował prywatnie oraz jako le- karz wojsk., m.in. 1880-92 w Wilnie i 1897—1901 w Turkmenii. W 1901 osiadł w Warszawie; kurator archiwów UW i Warsz. Okręgu Szkolnego (po 1918 Ar- chiwum Oświecenia Publicznego). Czł. TN Warsz. (1908) i hon. prof. UW (1921). Autor ponad 13Q prac z zakresu dziejów nauki i szkolnictwa, w tym obszemych monografii Uniwersytet Wileński 1579— 1831 (t. 1-3 1899—1900) i Królewski Uni- wersytet Warszawski 1816-1831 (t. 1-3 1907-13); publikował prace bibliogr. oraz biografie (Żywot księcia Adama Czartory- skiego, t. 1-2 1905). Wykorzystywał grun- townie źródła archiwalne, niekiedy dziś już nie istniejące (wiele z nich przedrukował in extenso). Zarzucano mu w recenzjach brak kryt. metody badań hist. i nieumiejęt- ność syntezy. PSB.

BIELOWSKI August (27 III 1806 Kre- chowice na Pokuciu — 12 X 1876 Lwów), historyk, wydawca źródeł, poeta. Pocho- dził z rodziny szlacheckiej. Studiował fi- lozofię i prawo na Uniw. Lwowskim. Brał udział w powstaniu 1831, a po jego upadku w konspiracyjnym ruchu de- mokr.-niepodległościowym w Galicji;

41

BIELSKI

więziony przez władze austr. 1834—36. Inicjator i red. almanachu grupy lit. „Zie- wonia”; autor przekł. Wyprawy Igora na Połowców (1833). Od 1845 kolejno: skryptor, kustosz i dyr. (od 1869) Zakła- du Nar. im. Ossolińskich. W 1. 1847—57 podróżował w celach nauk. m. in. do Wiednia, Drezna, Petersburga, Berlina. W badaniach nauk. koncentrował się na dziejach staroż. i wczesnośredniowiecz- nych. W poszukiwaniu prapoczątków państwa pol. nie przestrzegał jednak ry- gorów nauk. krytycyzmu. W pracy Wstęp krytyczny do dziejów Polski (1850) zbyt dowolnie interpretował przekazy kronikarskie, usiłując m.in. udokumentować tezę o nadadriatyckiej kolebce państwa pol. i o łączności Antów illiro-trackich ze Słowianami nadwiślań- skimi. Koncepcje B. spotkały się jeszcze za jego życia z silną krytyką (m.in. J. Bartoszewicza). W historii nauki pol. za- jął miejsce jako organizator i wydawca Źródeł; inicjator i wydawca 3 pierwszych tomów (1864, 1872, 1878) fundamental- nego zbioru źródeł do dziejów średniow. Polski Monumenta Poloniae Historica. Red. serii wydawniczej Bibl. Ossoliń- skich. Czł. czynny AU (1872).

PSB; Nowy Korbut, t. 7. pen

BIELSKI Jan (8 III 1714 Wielkopolska — 10 XII 1768 Poznań), pedagog, dra- matopisarz, historyk; jezuita (od 1730). Nauczyciel w kołegiach jezuickich, gł. w Kaliszu i Poznaniu. Bronił tradycyjnej szkoły jezuickiej przeciwko reformom S$. Konarskiego. Autor podręcznika hi- storii i geografii Polski Widok Królestwa Polskiego... rodowitym językiem polskim szkolnej polskiej szlachetnej młodzi wy- stawiony (1763, wznow. 1873), który wywałał polemikę i ostre protesty w nie- których kolegiach jezuickich; B. odpo- wiedział Remanifestem... (1764). Cenił wartości wychowawcze teatru jezuickie-

42

go; napisał cztery tragedie o treści hist. i hagiograficznej.

PSB; Nowy Korbut, t. 4. Miśni,

BIELSKI Joachim (ok. 1550 Biała w Sieradzkiem — 8 I 1599 Kraków), hi- storyk, poeta. Syn Marcina B. Ukończył protestanckie gimnazjum akademickie w Brzegu, następnie przeniósł się do Krakowa, gdzie pozostawał w służbie publicznej (m.in. uczestnik poselstw dy- plomatycznych); 1579 brał udział w wy- prawie moskiewskiej; po 1580 prowa- dził życie ziemiańskie. Od 1588 sekr. króla Zygmunta III. Pod koniec życia (ok. 1595) przeszedł na katolicyzm. Po śmierci ojca (1575) kontynuował jego prace hist.; przygotował do druku i ogło- sił napisaną wspólnie Kronikę polską Marcina Bielskiego, nowo przez Joachi- ma Bielskiego, syna jego, wydaną (1597; wznow. od 1764, ostatnie wyd. 1856), stanowiącą przeróbkę jednej z części Kroniki wszytkiego świata. Dzieło to, do- prowadzone do 1586, zostało oparte na innych pracach hist. (m.in. Wincentego zw. Kadłubkiem i Długosza), w niewiel- kim stopniu także na aktach Metryki Kor.; ma ono charakter chronol.-kroni- karski (bez wewnętrznej więzi przyczy- nowo-skutkowej) i często nadmiernie eksponuje szczegóły; zawarte w Kronice odważne i bezkompromisowe sądy, for- mułowane ze szlacheckiego punktu wi- dzenia, spowodowały ostrą krytykę dzie- ła i zakaz jego rozpowszechniania aż do czasu wprowadzenia poprawek król. ko- rektorów. B. jest też autorem łac. i pol. wierszy okolicznościowych, niekiedy polit., częściowo opublikowanych w zbiorze Carminum liber I (1588).

PSB; Nowy Korbut, t. 2; K. Breitmeier,

Joachim Bielski, Jasło 1928. MEK

BIELSKI Marcin, pierwotnie M. Wol- ski (ok. 1495 Biała w Sieradzkiem — 18

BIEŃKOWSKI

XII 1575 tamże), pisarz i historyk. Oj- ciec Joachima B. Pochodził z rodziny szlacheckiej. W młodości przebywał na dworach magnackich (m. in. P. Kmity) i uczestniczył w wyprawach wojennych (przeciw Tatarom i Wołochom); ok. 1530-40 mieszkał w Krakowie, gdzie utrzymywał żywe kontakty ze środowi- skiem intelektualnym, ulegając wpły- wom reformacji; następnie osiadł w ro- dzinnej wsi. Autor napisanej po polsku poczytnej Kroniki wszytkiego świata (1551, następne wyd. znacznie rozsz. 1554 i 1564), jedynego w literaturze sta- ropol. przedstawienia dziejów powsz.; dzieło to, obejmujące przeszłość „od stworzenia świata” aż do czasów współ- czesnych B., pisane gł. w celu nauczania cnoty i mądrości polit., ma znikome war- tości poznawcze (liczne wstawki baśnio- we) i jest przesycone ideologią prote- stancką. Część poświęcona dziejom Poł- ski, oparta gł. na kronice Macieja z Mie- chowa (do 1506) oraz na pracach J. L. Decjusza i B. Wapowskiego, z nieliczny- mi własnymi uzupełnieniami B., została poważnie przerobiona i uzupełniona przez jego syna i wyd. 1597 jako Kroni- ka polska... Napisał ponadto Sprawę ry- cerską (1569), dzieło o historii i teorii wojskowości staroż. oraz (we własnym, oryginalnym opr.) tureckiej, moskiew- skiej, wołoskiej, tatarskiej i pol., które miało na celu nie tylko dostarczenie informacji, ale także rozbudzenie w czytelnikach ducha rycerskiego. Ponad- to autor pierwszego pol. moralitetu oraz satyr. Tłumacz Zywotów filozofów, to jest mędrców nauk przyrodzonych (1535), przeróbki skróconej wersji cze- skiej (M. Konśća, 1514) średniow. pracy W. Burleigha; Żywoty te, to pierwsze w pol. piśmiennictwie biografie osób świeckich.

PSB; M. Korolko, Pionier sarmackiego dziejopisarstwa — Marcin Bielski, w: Pisarze staropolscy, sylwetki (zbior.), t. 1, Warszawa

1991. a

BIELSKI Szymon (17 IX 1745 Jazowsk w Krakowskiem — przed 31 XII 1825 Warszawa), historyk, bibliotekarz, wy- dawca, tłumacz; pijar (od 1766). Po ukończeniu seminarium pijarskiego w Podolińcu na Spiszu był do końca życia nauczycielem (gł. historii i geografii) w szkołach pijarskich; 1792—1817 pre- fekt warsz. drukarni i bibl. zakonnej. Czł. TPN. Zajmował się dziejami pija- rów w Polsce; opr. na podstawie materia- łów ks. A. Pomorzkanta zbiór informacji biogr. o pijarach z prowincji pol. pt. Vita et scripta quorundam e Congregatione Clericorum Regularium Scholarum Pia- rum in provincia Polona professorum... (1812). Ponadto opr. Wiadomość o życiu i pismach ks. Krzysztofa Kluka... (wstęp do jego dzieła Zoologia... 1800; przedruki w "innych pismach Kluka). Opublikował przekł. Historii Kościoła powszechnego L. Mayeula de Chaudon (1809, wyd. IV 1842). Ponadto autor m.in. antologii lit., był także jednym z pierwszych tłumaczy pism I. Kanta.

PSB; Nowy Korbut, t. 4. Z.Ch-R.

BIENIASZ Józef (16 III 1907 Krzemie- nica k, Łańcuta — 12 IX 1939 Redłowo), historyk Pomorza. Studiował na UJ w Krakowie. Od 1935 w Inst. Bałtyckim (kier. Działu Informacji Nauk., wice- dyr.). Zajmował się gł. organizacją badań nad dziejami Pomorza; pisał sprawozda- nia o badaniach pomorzoznawczych i pracach hist. Inst. Bałtyckiego. Uczest- nik kampanii wrześniowej 1939, zginął

w obronie Redłowa. R,

BIEŃKOWSKI Ludomir (13 II 1925 Zagroda k. Krasnegostawu — 25 V 1987 Lublin), historyk Kościoła wsch. w Pol- sce. Studiował prawo i nauki społ.-ekon. na KUL (doktorat 1950); habilitował się 1972 na UW. Pracował na KUL od 1950 do końca życia; związany był zwł. z Inst.

43

BIEŃKOWSKI

Geografii Hist. Kościoła w Polsce i pro- gramem prac nad atlasem historii społ.- rel. Europy Srodkowo-Wschodniej. W swych badaniach skupił się przede wszystkim na Kościołach wsch. Rzeczy- pospolitej w okresie XV-XVHII w. i czę- ściowo XIX w.; zebrał ogromny materiał archiwalny (m.in. kwerendy rzymskie), podejmował analizy w zakresie historii społ.-religijnej. Gł. jego dziełem jest Organizacja Kościoła wschodniego w Polsce (w: Kościół w Polsce, t. 2 1970), praca przedstawiająca w szerokim kon- tekście społ. całokształt przemian struk- turalnych Kościołów wsch. od XVI w. do czasów I rozbioru. Opublikował także prace dotyczące przemian poł. chrześci- jaństwa w 2 poł. XVIII w. (w: Chrześci- jaństwo w Polsce, pod red. J. Kłoczow- skiego, 1980; wersja frafit. w: Histoire religieuse de la Pologne, Paryż 1987) oraz mozaiki rel.-kult. Rzeczypospolitej w XVII-XVIII w. (w: Uniwersalizm i swoistość kultury polskiej, pod red. J.

Kłoczowskiego, 1989). JK.

BIEŃKOWSKI Piotr Ignacy (28 IV 1865 Romanówka k. Brodów na Podolu — 10 VIM 1925 Chylin w Wielkopol- sce), archeolog klasyczny. Studiował na Uniw. Lwow. (doktorat 1888), studia uzupełniające z historii staroż. i archeo- logii odbył w Berlinie (u T. Mommsena) i w Wiedniu; pracował w inst. archeol. w Rzymie i Atenach; habilitował się 1893 na UJ. Prof. nadzw. UJ 1897, prof. zw. 1901, wykładowca archeologii śród- ziemnomorskiej, kier. pierwszego semi- narium archeol. na UJ. Brał udział w pra- cach wykopaliskowych w El-Kubanieh w Egipcie. Czł. AU (koresp. 1909, czyn- ny 1917). Napisał wiele drobnych prac w kilku językach eur., m.in. Les Celtes dans les arts mineurs gróco-romains... (1928). Specjalista w zakresie rzeźby greckiej i rzymskiej; badał zabytki an- tyczne w zbiorach polskich.

44

E. Bulanda, Bibliografia prac śp. Piotra Bieńkowskiego, „Eos” 1950. A

BIERNACKA Konstancja, z Mała- chowskich (1773 Działyń w Wielkopol- sce — 1842 Małków), pisarka dla dzieci, popularyzatorka historii. Pochodziła z rodziny magnackiej. Była m.in. wizy- tatorką szkół żeńskich w Kaliszu. Autor- ka popularnych książek dla dzieci, m.in. o charakterze encyklopedycznym (Roz- mowy Pawlunia z babunią o kilkuset na- wijających się przedmiotach..., t. 1-2 1829). Opublikowała popularny zarys dziejów Polski ułożony na wzór dziecin- nej loteryjki: Historia Polski z wizerun- kami królów, wodzów i widokami miast znaczniejszych do zwrócenia uwagi dzie- ci (1790, wyd. II, uzupełnione prawdo- podobnie przez autorkę do 1820, pt. Za- bawy Polki z synem, czyli opis dziejów polskich od Lecha aż do rozbioru Pol- ski..., 1821).

PSB. si.

BIERNACKI Kazimierz, wł. Jan B. (8 XII 1629 Dalikowo k. Łęczycy — 1 VI 1725 Kalisz), franciszkanin konwentual- ny, historyk swojego zakonu. Pochodził z rodziny szlacheckiej. Studiował we Włoszech, przed 1655 otrzymał tam święcenia kapłańskie; studia kontynuo- wał w Pradze (doktorat z teologii 1659). Był wykładowcą teologii, pełnił szereg funkcji zakonnych (przyjął imię zakonne Kazimierz). Dzieło jego życia to Specu- lum Minorum... (1688, II wyd. 1701), w którym zawarł dzieje całego zakonu do 1517 i historię prowincji pol. do cza- sów sobie współczesnych. PSB.

RZE:

H.Gap.

BIEŻANOWSKI Stanisław _ Józef (1628 Lwów — 10 XI 1693 Kraków), wierszopis, historyk. Pochodził z lwow.

BLOCH

rodziny mieszczańskiej. Studiował na Uniw. Krak. (1655 mistrzostwo sztuk wyzwolonych). Od 1666 tamże prof. po- etyki. Jako historiograf Uniw. Krak. (od 1689) ułożył kronikę Annalium fundatio- nis Petricianae ab Anno Christi 1666 us- que ad Annum 1688, w której oprócz dziejów uczelni opisał zwięźle wydarze- nia okresu panowania Jana Kazimierza i Michała Korybuta oraz obszerniej Jana III. Z kroniki tej wydano tylko rok 1683 (F. Majchrowicz, 1884; rkps całości w Bibl. Ossolineum). B. był także auto- rem wielu panegiryków.

PSB; Nowy Korbut, t. 2; A. Batowski,

Roczniki S. J. Bieżanowskiego, Lwów 1842. JR.

BIRKENMAJER Aleksander (8 VII 1890 Czernichów k. Krakowa — 30 IX 1967 Warszawa), historyk nauki i biblio- tekoznawca. Syn Ludwika Antoniego B. Studiował na UJ (doktorat 1914, habili- tacja 1929 i 1937). Od 1919 pracownik Bibl. Jagiellońskiej, wykładowca i prof. (1938) UJ; 1945-47 dyr. Bibl. Uniw. w Poznaniu, 1947-51 dyr. Bibl. Jagiel- lońskiej; 1951-60 prof. UW. Czł. PAU (koresp. 1936, czynny 1945). W czasie II wojny Świat. aresztowany w ramach Sonderaktion Krakau 6 XI 1939 i do je- sieni 1940 więziony w niem. obozie kon- centracyjnym w Sachsenhausen. Badacz historii nauki i dziejów kultury umysło- wej; był autorytetem w zakresie proble- matyki kopernikańskiej i arystotelesow- skiej. Opatrzył komentarzem I księgę O obrotach sfer niebieskich M. Koperni- ka. Pracował nad ustaleniem pełnej listy dzieł Arystotelesa, badał recepcję jego pism, odkrył najstarszy przekład Metafi- zyki. Interesował się historią prądów umysłowych XII i XUI w. (Szudia nad Witelonem, 1921). Zajmował się również historią książki, księgozbiorów i drukar- stwa. Był rzeczoznawcą pol. przy rewin- dykacji rękopisów i druków z bibl. w Le- ningradzie (1925-27).

Bibliografia prac: „Roczniki Bibl.” 1961 i 1968 (opr. H. Lipska); H. Barycz, Szudia Aleksandra Birkenmajera nad dziejami nauki polskiej, „Kwart. Historii Nauki i Techniki” 1974 nr 3. 4

BIRKENMAJER Ludwik Antoni (18 V 1855 Lipsko k. Lubaczowa — 20 XI 1929 Kraków), historyk nauk ścisłych. Ojciec Aleksandra B. Pochodził ze spo- lonizowanej rodziny niemieckiej. Stu- diował na Uniw. Lwow. (doktorat 1879). Nauczyciel matematyki i fizyki w szkole średniej; habilitował się na UJ. Od 1897 prof. nadzw. UJ, 1919—29 prof. zw. i kier. katedry historii nauk ścisłych. Czł. AU (koresp. 1893, czynny 1927). Autor licznych prac nauk., w większości doty- czących historii astronomii, matematyki i fizyki, szczególnie Kopernika i jego epoki. Najsłynniejsze z nich to gruntow- ne i obszerne studia Mikołaj Kopernik... (1900) oraz Stromata Copernicana (1924).

PSB; bibliografia prac: „Wiadomości

Matematyczne” 1932 (opr. T. Wąsowicz). IR.

BIRKENTHAL Ber - Ber z Bolecho- wa.

BITNER Henryk > Bicz Henryk.

BLOCH Jan Gotlib (24 VI 1836 Ra- dom — 7 I 1902 Warszawa), przedsię- biorca kolejowy i bankier, ekonomista i historyk przemysłu, publicysta. Pocho- dził z niebogatej rodziny żydowskiej. W 1851 zmienił wyznanie na kalwiń- skie, 1856 przeszedł na katolicyzm. Do- robił się znacznego majątku jako przed- siębiorca przy budowie kołei warsz.-pe- tersburskiej; 1862 osiadł w Warszawie, założył bank i odbył studia uniw. w Ber- linie. Popierany przez władze ros. za lo-

45

BŁESZCZYŃSKI

jalizm był, obok L. Kronenberga, czoło- wym finansistą i przemysłowcem w za- borze ros.; nazywany „królem pol. ko- lei”; ponadto był m.in. prezesem Warsz. Tow. Kredytowego. Otrzymał tytuł radcy stanu i członkostwo Komitetu Nauk. przy min. finansów. Energię i talent orga- nizacyjny ujawnił również w dziedzinie badań nauk.-statyst., tworząc własny ze- spół badawczy i biuro statyst. (którego sekr. był S. Adalberg, a jednym z pra- cowników B. Prus); na podstawie zebra- nych i opr. materiałów (m.in. z archiwów ros.) napisał kilka dzieł z zakresu ekono- mii i ekonomiki przemysłu, ujętych na szerokim tle hist., pionierskich jako ak- tualna diagnoza kierunku procesów gosp., cennych do dzisiaj zwł. od strony ekspozycji materiału źródłowego; obok prac o kolejnictwie w Rosji (Wpływ dróg żelaznych na stan ekonomiczny Rosji, t. 1-5, wyd. ros. Petersburg i pol. Warsza- wa 1878-80; t. 1: Historia dróg żela- znych w Królestwie Polskim) opubliko- wał syntetyczny zarys Finanse Rosji w XIX wieku na tle ogólnych dziejów państwa, t. 1: Od 1801 do 1853 z zary- sem epok dawniejszych, t. 2: Od 1853 do 1882 r., t. 3: Finanse Królestwa Polskie- go.. (wyd. ros. Petersburg 1882, wyd. pol. 1883-84) oraz zarys: Przemysł fa- bryczny Królestwa Polskiego... 1871- 1880... (1884). Występując od 1881 przeciw projektowanemu ograniczeniu praw Żydów, wskazywał na ich rolę w rozwoju gosp. ziem pol. (Porówna- nie... położenia guberni zachodnich, wielkorosyjskich i nadwiślańskich, t. 1-5 1891). Pod koniec życia stał się orędow- nikiem pacyfizmu; świat. rozgłos zyska- ła jego praca Przyszła wojna pod wzglę- dem technicznym, ekonomicznym i poli- tycznym (t. 1-6 wyd. ros. Petersburg 1898, wyd. pol. 1899—1900, przekł. franc. i ang.), przyjęta chłodno przez opinię w kraju z powodu pominięcia kwestii polskiej. W 1901 B. został wysu- nięty przez AU jako kandydat do pokojo- wej nagrody Nobla.

46

PSB; R. Kołodziejczyk, Jan Bloch (1836-1902), Warszawa 1983. A

BŁESZCZYŃSKI Julian (26 VII 1825 Gąsiorowo k. Konina — 11 VII 1871 Warszawa), genealog, heraldyk. Począt- kowo guwerner i nauczyciel, 1855-59 dietariusz w Archiwum Gł. Królestwa w Warszawie. Nawiązał współpracę z S. K. Kossakowskim, któremu pomagał w zbieraniu materiałów do Monografii historyczno-genealogicznych niektórych rodzin polskich (t. 1-3 1859—72). Współpracował z Encyklopedią Po- wszechną Ś$. Orgelbranda w dziale he- raldyki. W kancelarii Heroldii Król. Pol. pracował od 1860 do zniesienia tego urzędu 1861. Autor opr. źródłowo Spisu senatorów i dygnitarzy koronnych (świeckich) z XVIII w. (opublikowany pośmiertnie i dołączony do t. 3 Mono- grafii.. Kossakowskiego, 1872; także wyd. osobne).

PSB. S.K.K.

BŁOCISZEWSKI Kazimierz (13 X 1823 Witów k. Gostynia — 23 V 1878 Paryż), popularyzator historii, autor podręcznika. Organizator ruchu spisko- wego w Poznańskiem (aresztowany 1846, dwa lata przebywał w więzieniach Sonnenburg i Moabit), uczestnik po- wstania 1848; wydalony z W. Ks. Pozn. 1852. Osiadł we Francji, gdzie był m.in. czł. zarządu charytatywnej Instytucji Czci i Chleba oraz Tow. Pomocy Nauko- wej. Napisał podręcznik Historia po- wszechna dla uczącej się młodzieży (t. 1-4, Paryż 1850-53) oparty na dorob- ku B.G. Niebuhra, w dużym stopniu uwzględniający dzieje Polski, współcze- śnie jednak niezbyt szeroko znany.

PSB. K.Sz.

BOBRZYŃSKI

BOBEK Paweł (29 IX 1883 Końska pod Cieszynem — między 1940 a 1945), historyk popularyzator. Nauczyciel hi- storii w pol. seminarium nauczycielskim w Cieszynie. Działacz PSL „Piast” i po- seł na sejm 1919—22. Autor prac: Obraz- ki z dziejów ojczystych i powszechnych (1913), Elementarna nauka historii po- wszechnej i ojczystej (1916, wyd. III 1929), Pobieżny przegląd dziejów chłopa polskiego (1932, wyd. II 1934). Na pocz. II wojny świat. przebywał w lecznicy; zaginął. ad

BOBKOWSKA Wanda (22 XI 1880 Kraków — 30 XI 1948 tamże), historyk oświaty i wychowania. Studiowała na UJ (doktorat 1925); studia uzupełniające odbyła w Niemczech. Autorka m.in. prac Nowe prądy w polskim szkolnictwie lu- dowym na początku XIX w. (1928), Pru- ska polityka szkolna na ziemiach pol- skich w l. 1793-1806 (1948); opubli- kowała Korespondencję Metternicha w sprawie Uniwersytetu Krakowskiego

1820-1829 (1935). HW.

BOBROWSKI Michał (8 XI 1784 lub 1785 Wólka na Podlasiu — 21 IX 1848 prawdopodobnie Szereszew k. Grod- na), biblista, filolog; ksiądz unita (do 1837). Studiował w Seminarium Gł. i na Uniw. w Wilnie. Święcenia ka- płańskie przyjął 1815. Wykładowca bi- blistyki na Uniw. Wil. 1814-32; od 1823 dr teologii i prof. zw. (1824-26 wydalony z uczelni na skutek oskarże- nia o sprzyjanie filomatom); znawca języka starocerkiewnego i archeologii biblijnej. Po rozpoczęciu prześladowa- nia unitów przeszedł na prawosławie. Opublikował Wiadomość o rękopiśmie dawnej kroniki dalmackiej („Dziennik Wil.” 1823 t. 2) dotyczącą rękopisu, jaki odnalazł w bibl. watykańskiej podczas podróży nauk. 1817-22. Czł.

zagranicznych tow. nauk., m.in. Rzym- skiej Akad. Starożytności.

PSB; Nowy Korbut, t. 4; W. Charkiewicz, Bez steru i busoli (sylwetka ks. prof. Michała

Bobrowskiego), Wilno 1929. ksz.

BOBRZYŃSKI Michał (30 IX 1849 Kraków — 3 VII 1935 Łopuchówek k. Poznania), historyk średniow. i nowoż. dziejów polit. Polski oraz prawa, polityk. Syn lekarza. Studiował na UJ prawo i hi- storię (doktorat 1872), dodatkowe studia odbył u R. Sohma na uniw. w Strasbur- gu; habilitował się na UJ 1873 z prawa pol., 1875 z prawa niemieckiego. Praco- wał początkowo w Prokuratorii Skarbu w Krakowie; 1873—1908 na UJ: doc., 1877 prof. nadzw., 1879 prof. zw.; 1893— 1901 także na Uniw. Lwow. (1893 prof. hon.); ponadto 1878—90 dyr. Archiwum

Aktów Grodzkich i Ziemskich w Krako- -

wie. Czł. AU (koresp. 1878, czynny 1883); czł. hon. TPN w Poznaniu 1880, czł. czynny TN we Lwowie 1920. Pro- wadził ożywioną działalność polit.: 1881-90 czł. Rady Miejskiej w Krako- wie, 1885-1919 poseł na Sejm Krajowy galic. i czł. Rady Państwa w Wiedniu; odgrywał ważną rolę w Kole Pol. w Wiedniu; był zwolennikiem, potem przywódcą grupy „stańczyków”. Jako wiceprezydent Rady Szkolnej Krajowej (1890-1901) wywarł duży wpływ na rozwój galic. szkolnictwa lud., średniego i zawodowego. Namiestnik Galicji 1908—13; w czasie swej trudnej kadencji próbował uregulować stosunki pol.-ukr., zreformować prawo wyborcze i dopro- wadzić do sojuszu konserwatystów z lu- dowcami. Rzecznik orientacji austropol. (Blok Namiestnikowski), obwiniany był przez ludowców i socjalistów o politykę zbyt proaustriacką, czystki antysocjalist. i tendencje elitarne w szkolnictwie; gł. jego przeciwnikami polit. byli jednak en- decy, którzy też przyczynili się do jego ustąpienia. Podczas I wojny świat. popie-

7

BOBRZYŃSKI

rał organizowanie Legionów Pol. i poli- tykę NKN; 1916-17 sprawował urząd min. dla Galicji. Ok. 1918 wycofał się z życia polit.; 1919 przeniósł się z Kra- kowa do Wielkopolski. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych historyków polskich. Współtwórca — wraz z J. Szujskim i W. Kalinką — krak. szkoły hist.; pozytywista. Zajmował się gł. po- lit. dziejami Polski; za przyczynę upadku Rzeczypospolitej uważał brak silnych rządów i anarchię. Pogląd ten wyraził najmocniej w swej głośnej syntezie Dzieje Polski w zarysie (1879, kilka wznow., ostatnie 1977), gdzie zapropo- nował również nowy podział historii Pol- ski na okresy: patriarchalny, patrymo- nialny i prawny. Zabieg periodyzacji uważał za istotny wyraz syntezy, oparty na kryteriach ściśle nauk. (O podziale historii polskiej na okresy, 1880). Jako przekonany pozytywista uważał, że do dziejów Polski należy stosować ogólne prawa rozwoju społeczeństw, takie jak: wałka o byt, „zdrowa nierówność społ.” (jako warunek wewnętrznej stabilizacji państwa). Krytykował nurt lelewelowski w historiografii (Kilka słów o najnow- szym ruchu na polu naszego dziejopisar- stwa, 1877; W imię prawdy dziejowej. Rzecz o zadaniu historii i dzisiejszym jej stanowisku, 1879), stworzył teorię „bra- ku charakterów” w dziejach Polski, ne- gatywnie oceniał unię z Litwą. Jako je- den z pierwszych badał źródłowo po- czątki parlamentaryzmu poł. i ruch ry- cerstwa zmierzający do uporządkowania stanu prawnego (O ustawodawstwie nie- szawskim Kazimierza Jagiellończyka, 1873; Wiadomości o uchwałach zjazdu piotrkowskiego w 1406 i ... 1407 r. 1874; Sejmy polskie za Olbrachta i Ale- ksandra, 1876). Dążąc do określenia sił dośrodkowych i odśrodkowych w pań- stwie w XV w., sięgał badaniami wstecz, by wydobyć centralizującą rolę Łokietka i odśrodkowe tendencje mieszczaństwa niem. (O założeniu wyższego i najwyż- szego sądu prawa niemieckiego na Zam-

48

ku Krakowskim, 1875; Bunt wójta kra- kowskiego Alberta, 1876). Opr. też cało- ściowe ujęcie Historia prawa niemiec- kiego w zarysie... (1876). Badał rozwój teorii polit.-prawnych, zwł. zmierzają- cych do wzmocnienia władzy król. (Jan Ostroróg, 1877; Stanisław Zaborowski, 1884; Kazania sejmowe Skargi, 1876). Zabierając głos w dyskusji nauk. nad po- czątkami społeczeństwa pol. (Geneza społeczeństwa polskiego na podstawie Kroniki Galla, 1881), odrzucił hipotezę najazdu i opowiedział się za badaniem wieku XII na podstawie źródeł XIII- -wiecznych; opierając się na nich, wy- różnił siedem grup społ., częściowo za- nikających lub — jak włościanie podda- ni, rycerstwo i duchowieństwo — w peł- ni żywotnych. Autor studium Stanowisko polityczne Jana Kochanowskiego (1884) oraz — wraz z S. Smolką — biografii Jan Długosz, jego życie i stanowisko w piśmiennictwie (1893). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości opublikował rozprawę Nasi historycy wobec wojny światowej (1920), w której ostro prze- ciwstawił się kierunkowi „optymistycz- nemu” w historiografii i wykazał potrze- bę nowej syntezy i nowych kierunków badań; sam opr. obszerne dzieło z histo- rii najnowszej Wskrzeszenie państwa polskiego (t. 1-2 1920-25). Drobniejsze prace zamieścił w zbiorze Szkice i studia historyczne (t. 1-2 1922). Pozostawił wspomnienia Z moich pamiętników (t. 1-2 1957, opr. A. Galos). Był edytorem wielu źródeł, przede wszystkim konty- nuował rozpoczęte przez A. Z. Helcla Starodawne prawa polskiego pomniki (t. 3, 577 1874—85), wydał Ortyle mag- deburskie (1876).

PSB; bibliografia prac: „Kwart. Hist.” 1935; M. Handelsman, Michał Bobrzyński, w: tenże, Portrety i profile, Warszawa 1937 (przedruk w: Portrety uczonych polskich, zbior., Kraków 1974); W. M. Bartel, Michał Bobrzyński (1849-1935), w: Spór o historycz- ną szkołę krakowską (zbior.), Kraków 1972; W. Łazuga, Michał Bobrzyński. Myśl histo-

BODNIAK

ryczna a działalność polityczna, Warszawa 1982; W. Kaute, Synteza dziejów Polski Mi- chała Bobrzyńskiego, Katowice 1993.

M.W.

BOCHEŃSKI Adolf (13 IV 1909 Poni- kwa na Podolu — 18 VII 1944 pod An- koną we Włoszech), publicysta polit. i historyczny. Brat Aleksandra B., publi- cysty i eseisty, oraz ks. Józefa Marii B., logika i filozofa. Studiował w Paryżu w Ecole de Sciences Politiques oraz pra- wo na UJK we Lwowie. Związany z gru- pa młodych konserwatystów (m.in. J. Giedroyc, K. i M. Pruszyńscy, S. Kisie- lewski), skupionych wokół pism „Bunt Młodych”, „Polityka”. Brał udział w kampanii wrześniowej 1939, następ- nie walczył w Pol. Siłach Zbrojnych na Zachodzie (zginął w kampanii włoskiej). W swej publicystyce uwydatniał wpływ tradycji hist. na rozumienie przez społe- czeństwo bieżącej sytuacji polit., anali- zował także wpływ koncepcji historiozo- ficznych (na przykładzie szkoły krak. w historiografii) na postawy i koncepcje polit. tworzące się w II Rzeczypospolitej i w środowiskach pol. na obczyźnie po 1939 (wybór pism Historia i polityka, 1989, opr. M. Król; tu m.in. Zagadnienie prawicy w Polsce, 1932; Aktualność idei jagiellońskiej, 1937; Duch dziejów Pol- ski, 1943, wyd. 1947). W szkicach o pro- blematyce historiozoficznej (Tendencje samobójcze narodu polskiego, 1925, z bratem Aleksandrem) i prawno-ustro- jowej (Ustrój a racja stanu, 1928) na- wiązywał do myśli polit. krak. „stańczy- ków” (formułując zasady silnego syste- mu prezydencko-parlamentarnego) i ja- giellońskiej tradycji Rzeczypospolitej wielu narodów (był rzecznikiem przy- znania pełni praw mniejszościom nar.). W geopolit. studium publicyst. Między Niemcami a Rosją (1937, wznow. 1994) próbował określić — na podstawie anali- zy hist. — bieżące wymogi pol. racji sta- nu, formułując „polską doktrynę Mon-

roego”; postulował m.in. prowadzenie elastycznej gry polit. wobec Niemiec, aby zapobiec możliwemu porozumieniu

ZSRR z Niemcami przeciw Polsce. —;,

BOCHNAK Adam (17 IX 1899 Kraków — 28 V 1974 tamże), historyk sztuki, Studiował pod kier. J, Mycielskiego i J. Pagaczewskiego na UJ (doktorat 1922). Brał udział w wojnie pol.-radz. 1919—20. Na UJ kolejno: doc. 1925, prof. nadzw. 1948, prof. zw. 1957. Zast. dyr. Państw. Zbiorów Sztuki na Wawelu 1945—57, dyr. Muzeum Nar. w Krakowie 1957—62. Czł. koresp. PAU 1939. Zajmował się dziejami sztuki (gł. pol.) od średniowie- cza po wiek XIX. Zainicjował badania nad sztuką rokokową w Polsce (Że stu- diów nad rzeźbą lwowską epoki rokoka, 1931). Zajmował się historią baroku (Kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie i jego rzymski pierwowzór..., 1948). Ba- dał dzieje Wawelu; opublikował m.in.: Grób biskupa Maurusa w krypcie Św. Le- onarda na Wawelu (1938), Najstarsze budowle wawelskie (1960), populamą mo- nografię Kaplica Zygmuntowska (1953). Opr. wraz z J. Pagaczewskim syntezę Polskie rzemiosto artystyczne wieków średnich (1959); wydał podręcznik Hi- storia sztuki nowożytnej (t. 1-2 1957- 58). Zajmował się również historią kultu- ry (Mecenat Zygmunta Starego w zakre- sie rzemiosła artystycznego, 1960). Bibliografia prac: „Folia Historicae Ar-

tium” 1976. =

BODNIAK Stanisław (29 X 1897 Stara Wieś k. Brzozowa na Podkarpaciu — 15 X 1952 Kórnik k. Poznania), historyk, badacz dziejów Polski XVI w., zwł. pol. polityki bałtyckiej, bibliotekarz, edytor źródeł. Historię studiował na UJ (dokto- rat 1926). Od 1926 pracownik, 1930-39 i od 1945 dyr. Bibl. Kórnickiej. W czasie okupacji niem. zatrudniony w Oddziałe

49

BOELCKE

II Staatsbibliothek Warschau (Bibl. Nar.); zajmował się pracą nauk. i wykła- dał na tajnym Uniw. Ziem Zach. (tamże habilitacja 1942). Od 1948 prof. nadzw. Uniw. Pozn., wykładowca historii kultu- ry i historii marynistyki. Autor m.in. prac: Kongres Szczeciński na tle bałtyc- kiej polityki polskiej (1929), Najdawniej- szy plan porozumienia Polski z Moskwą przeciw Niemcom z lat 1571-1572 (1946), Polska a Bałtyk za ostatniego Ja- giellona (1949). Wydał m.in. Diariusz Sejmu Walnego Warszawskiego z r. 1556/17 (1939) i Acta Tomiciana, t. 14 (1952).

Z. Boras, Stanisław Bodniak, w: Wybitni

historycy wielkopolscy (zbior.), Poznań 1989. H.W.

BOELCKE Józef Ignacy (? w Wielko- polsce — 1786 Warszawa), redaktor i tłumacz Nowego dykcjonarza histo- rycznego. W 1763 lektor Akad. Lubrań- skiego w Poznaniu, 1772-76 pracow- nik kancelarii kanclerza w. kor. A. S. Młodziejowskiego w Warszawie, od 1777 sekr. gabinetu króla Stanisława Au- gusta. Współpracownik i red. (1784) „Monitora”. W 1783 przejął redakcję (wyd. z inicjatywy P. Dufoura) uniwer- salnego słownika biogr.-hist. L. Mayeula de Chaudon pt. Nouveau dictionnaire hi- storique portatif (t. 1-4, Avignon 1766; podstawą przekł. pol. było wyd. IV 1779); do przygotowanego już w więk- szej części materiału wprowadził zmiany i uzupełnienia (niekiedy na podstawie zamawianych specjalnie danych), adap- tując słownik dla potrzeb czytelnika pol- skiego. Wydawnictwo zamierzone na 8 t. (każdy w 2 cz.) doprowadził w 1. 1783— 87 do t. 7 (ostatni t. 8 wyszedł jako Do- pełnienie... 1787-88, już po śmierci B., opr. przez W. R. Karczewskiego). Słow- nik ukazał się pt. Nowy dykcjonarz histo- ryczny, albo historia skrócona wszyst- kich ludzi, którzy się wsławili cnotą, mą- drością, rozumem, przemysłem, mę-

50

stwem, wynalazkiem, błędami etc. od po- czątków świata aż do naszych czasów. B. pozostawił w rkpsie rozpoczęty na zamó- wienie Dufoura Dykcjonarz sławnych Polaków; zachował się t. 2 (Bibl. Ossoli- neum), zawierający gł. życiorysy sporzą- dzone przez A. Naruszewicza,

PSB; Nowy Korbut, t. 4; E. Aleksandrow- ska, Materiały do biografii i działalności lite- rackiej Józefa Ignacego Boelckego, „Archi- wum Lit.” 1965, IL

BOGATYŃSKI Władysław (25 IX 1884 Kraków — 25 I 1971 tamże), histo- ryk i popularyzator historii. Studiował na UJ w Krakowie (doktorat 1911). Dłu- goletni (1903-49) nauczyciel w krak. gimnazjach, od 1950 pracownik krak. Muzeum Etnograficznego. Zajmował się biografistyką i historią społ.-polit. XVIE XVIII w. Napisał m.in. pracę: Hetman

Tarnowski 1488—1561 (1913). sw

BOGDALSKI Ignacy, imię zakonne Czesław (1 II 1853 Lwów — 30 XI 1935 Kraków), bernardyn, historyk swojego zakonu, hagiograf. Pochodził z ubogiej rodziny rzemieślniczej. Ukończył za- konne studia filoz.-teologiczne, święce- nia kapłańskie przyjął 1876. Był wybit- nym kaznodzieją i rekolekcjonistą. Pisał kroniki klasztorne i gromadził rozpro- szone archiwalia bernardyńskie; zebrał bogate materiały hist., gł. biograficzne (67 tek w archiwum bernardynów w Kra- kowie). Oprócz dzieł hagiograficznych publikował prace dotyczące dziejów za- konu i poszczególnych klasztorów; ode- grał ważną rolę w historiografii bernar- dyńskiej, chociaż obecnie prace jego oceniane są jako nienaukowe.

PSB; bibliografia prac w: Słownik pol- skich pisarzy franciszkańskich, Warszawa

1981. H.Gap.

BOGUCICKI Józef Jan Kanty (1747 Bogucice k. Buska — 26 XII 1798 Igoło- mia k. Miechowa), historyk Kościoła, te- ołog; ksiądz. Pochodził z rodziny Żyd.; 1758 przeszedł na katolicyzm. Ukończył Akad. Krak. (1767 doktorat z filozofii) i rzymskie kolegium dominikanów (1775 doktorat z teologii); święcenia ka- płańskie przyjął 1769. Czł. Tow. do Ksiąg Elementarnych, współpracownik H. Kołłątaja. W 1. 1780—97 prof. historii Kościoła w Akad. Krak. i współtwórca jej reformy. Wynikiem jego badań nauk. było dzieło poświęcone historii Kościo- ła; zachował się tylko fragm. pt. Uwagi nad dziejami trzeciej epoki religii chrze- Ścijańskiej w XV w. ... (wyd. J. Mucz- kowski, „„Dwutyg. Lit.” 1842), który po- służył B. do wykładu podczas wizyty króla Stanisława Augusta w Akad. Krak. 1787; treść tego wykładu, zawierająca m.in. potępienie wyroku soboru w Kon- stancji w procesie Husa i apel o toleran- cję, wywołała oburzenie zachowawczej części profesury; jej żądanie usunięcia B. z Akademii zostało odrzucone przez rek- tora F, Oraczewskiego.

PSB; Nowy Korbut, t. 4. jj;

BOGUSŁAWSKI Edward Romuald (7 II 1848 Warszawa — 19 III 1917 tam- że), historyk dziejów Słowian, publicy- sta, pedagog. Studiował w Szkole Gł. Warsz.; nauczyciel historii i języków klas. w szkołach warszawskich. Czł. rzecz. TN Warsz. 1908. Współpracownik „Przegl. Pedag.” (na którego łamach opublikował kryt. analizę podręczników historii T. Korzona i A. Lewickiego) i „Przegl. Historycznego”. W swych pra- cach (Historia Słowian, t. 1-2 1888—89; Metoda i Środki poznawania czasów przedhistorycznych w przeszłości Sło- wian, 1906; Dowody autochtonizmu Sło- wian na przestrzeni zajmowanej przez nich w wiekach Średnich, 1913) wysunął tezę o słow. zasiedleniu w czasach naj-

BOGUSŁAWSKI

dawniejszych obszaru dzisiejszych Nie- miec, części Francji i płn. Włoch; teorię tę obalił A. Briickner.

PSB. Zk:

BOGUSŁAWSKI Józef Konstanty (9 XII 1754 — 14 IM 1819 Wilno), histo- ryk, prawnik; pijar. Uczył się w szkołach pijarskich (m.in. w Złoczowie i Podoliń- cu), następnie wykładał w nich wymowę i prawo natury (w Międzyrzeczu i War- szawie). Od 1788 dr teologii; od 1789 prof. Uniw. Wil.: do 1803 wykładał teo- logię i historię Kościoła, następnie pełnił różne funkcje organizacyjne. Należał do masonerii. Twórca galerii portretów kró- lów pol. i sławnych Polaków w Wilnie; w nawiązaniu do niej napisał pracę Życia sławnych Polaków krótko zebrane (1788; wyd. II, t. 1-2 1814), w której — zgodnie z kontynuowaną w oświeceniu tradycją staroż. — przedstawiał biogra- fie wybitnych jednostek jako wzorce do naśladowania.

PSB; Nowy Korbut, t. 4. ASA

BOGUSŁAWSKI Wilhelm _— Józef (1825 Lachowce na Wołyniu — 11 XII 1901 Żytomierz), historyk, badacz dzie- jów Słowiańszczyzny. Studiował prawo na uniw. w Petersburgu. Czł. hon. TPN w Poznaniu. Opublikował Rys dziejów serbołużyckich (Petersburg 1861) oraz krytycznie ocenione przez A. Briicknera Dzieje Słowiańszczyzny północno-zacho- dniej do połowy XIII w. (t. 1-4 1887- 1900).

PSB. 5

BOGUSŁAWSKI Wojciech (9 IV 1757 Glinno k. Poznania — 23 VII 1829 War- szawa), aktor, reżyser, antreprener te- atralny, dramatopisarz, autor Dziejów Te- atru Narodowego. Pochodził z drobnej szlachty. Uczył się m.in. w warsz. kole-

51

BOHOMOLEC

gium pijarów. Od 1775 służył w gwardii pieszej litew. w Warszawie; w stopniu podchorążego wziął dymisję i wstąpił ja- ko aktor na scenę warsz.; równocześnie debiutował jako komediopisarz, niedłu- go później jako reżyser. W 1. 1783-85, 1790-94, 1799—1814 antreprener i dyr. "Teatru Nar.; prowadził także m.in. teatry w Wilnie i we Lwowie. Rzecznik idei oświecenia, wolnomularz, z przekonań polit. regalista, w l. Sejmu Wielkiego współdziałający ze Stronnictwem Patrio- tycznym, uczestnik insurekcji kościu- szkowskiej; miał dość wcześnie żywe poczucie przynależności do tworzącej się warstwy inteligencji. Napisane przez B. pod koniec życia Dzieje Teatru Naro- dowego (wyd. wraz z Wiadomościami o życiu sławnych artystów, aktorów jego teatru, w: Dzieła dramatyczne, t. 1-12 1820-0k. 1830; same Dzieje... w t. 1i4) są pierwszym w naszym piśmiennictwie przykładem pamiętnika, którego autor opowiada o sobie poprzez relację o dzia- łaniu kierowanej przez siebie instytucji; do l. 50-ych XX w. traktowane były jako gł. źródło wiedzy o teatrze okresu stani- sławowskiego i 1 dekady XIX w., często bezkrytycznie powielane. Dziś dużo ze stwierdzeń B. okazało się niedokładnych lub nawet nieprawdziwych, całość na- brała natomiast znaczenia jako doku- ment biogr. i socjologiczny. Odbitkę Dziejów... zamurowano 1825 w kamie- niu węgielnym Teatru Wielkiego w War- szawie. W 1965 na dwuchsetlecie Teatru Nar. wydano wznow. Dziejów... wraz z Wiadomościami o sławnych artystach.

PSB; Z. Raszewski, Bogusławski, t. 1-2, Warszawa 1972 (wyd. II popr. jednotomowe 1982). a

BOHOMOLEC Franciszek (29 I 1720 w Witebskiem na Białorusi — 24 IV 1784 Warszawa), komediopisarz, publi- cysta, wydawca źródeł; ksiądz, 1737—73 jezuita. Studiował w Akad. Wil. i Rzy-

52

mie. Wykładał w kolegiach jezuickich w Wilnie, a od 1751 w Warszawie. Od 1762 kier. warsz. drukarni jęzuickiej (po kasacie zakonu drukamia nadworna). Red. i wydawca gazet; 1766-68 współ- pracownik, 1768 red. „Monitora”, Ucze- stnik obiadów czwartkowych. Żasłużył się szczególnie twórczością lit. dla tea- tru; stworzył wzorzec komedii epoki sta- nisławowskiej. Edytor Zbioru Dziejopi- sów Polskich (t. 1-4 1764—68), w którym opublikował kroniki M. Bielskiego (z własną przedmową), M. Stryjkowskiego, M. Kromera (przekł. M. Błażewski) oraz A. Gwagnina (przekł. M. Paszkowski). Uzupełnił te utwory opisem dziejów Pol- ski doprowadzonym do panowania Au- gusta III oraz historią państwa rosyjskie- go. Wydał też S. Orzechowskiego Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego (1773). Z inicjatywy króla Stanisława Augusta (aby opracować żywoty „niektórych za- cnych Polaków ”) zrodziły się prace hist.- biogr. B.: Życie Jana Zamoyskiego (prze- róbka dzieła R. Heidensteina De vita...; 1775, kilka wznow.) i Życie Jerzego Ossolińskiego (t. 1-2 1777). Ponadto ogłosił Opisanie krótkie państwa turec- kiego (1770); był jednym z tłumaczy zbioru relacji geogr.-podróżniczych mi- sjonarzy jezuickich z XVI-XVIII w. pt. Listy różne... z Azji, Afryki i Ameryki... (t. 4 1767) i J. F. La Harpe'a Historii o podróżach... (t. 1 1783).

PSB; Nowy Korbut, t. 4. GRE

BOHUSZ Franciszek Ksawery Michał (1 1 1746 k. Wiłkomierza — 4 IV 1820 Warszawa), pionier lituanistyki, historyk konfederacji barskiej; ksiądz, 1761-73 jezuita. Studiował w Akad. Wil. prawo, filozofię i teologię. Po kasacie jezuitów m.in. proboszcz wiłkomierski. Do 1804 związany z Wilnem (biskup koadiutor wil. od 1781). W 1. 1777-78 i 1790-91 odbył podróże po Europie, m.in. po Ślą- sku, Niemczech, Francji, Anglii; jego

BORATYŃSKI

zapiski z podróży wydał A. Kraushar, przypisawszy je błędnie S. Staszicowi (Dziennik podróży..., t. 1-2 1903). Prze- ciwnik Targowicy i Rosji, więziony 1792 przez targowiczan, 1794 wywie- ziony do Smoleńska za uczestnictwo w spisku J. Jasińskiego, zwolniony 1795 za poręką biskupa J. N. Kossakowskie- go. W 1803 wizytator generalny szkół li- tewskich. Od 1804 w Warszawie; czł. TPN (przybrany, od 1807 czynny). W pracach hist. zajmował się gł. historią Litwy; prowadził badania źródłowe, spo- rządził Sumaryjny wypis akt Kapituły Katedry Wileńskiej od r. 1501 do r. 1783 (wyd. 1895). W rozprawie O początkach narodu i języka litewskiego (1808) jako jeden z pierwszych zwrócił uwagę na potrzebę poszukiwań archeol. na Litwie; temat genezy narodu i języka litew. kon- tynuował w artykułach w „Pamiętniku Warsz.” (1810, 1817), odpowiadając m.in. na krytykę J. Lelewela. Brał rów- nież udział w dyskusji nad projektowaną przez TPN zbiorową syntezą historii Pol- ski (Plan do historii narodowej, wyd. w: A. Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, t. 3 1902). Na podsta- wie materiałów zebranych przez brata Ignacego, sekr. generalnego konfederacji barskiej, napisał 3-tomową Historię kon- federacji barskiej (rkps zaginął, zacho- wała się jedynie przedmowa). Przełożył Kodeks Napoleona Księstwu Warszaw- skiemu.. za prawo cywilne podany... (1810).

PSB; Nowy Korbut, t. 4. AG_K.

BOLEK Franciszek, Francis (11 IX 1886 Załęże k. Jasła — 7 VII 1958 Buf- falo w USA), polonijny działacz oświat., historyk; ksiądz. Studiował teologię w Przemyślu; kapelan wojsk.: 1914—18 w armii austr., 1918-20 w WP. Od 1924 w USA; pracował jako duszpasterz i na- uczyciel, m.in. w Kolegium Związku Nar. Pol. (Alliance College) w Cam-

bridge Springs. Autor prac: Osiedla zało- żone przez Polaków w Stanach Zjedno- czonych (,„Pol. Przegl. Kartograficzny” 1929/30), Wko is Who in Polish America (Nowy Jork 1939, 1940, 1943).

ABr.

BOŁOZ-ANTONIEWICZ Jan -- An- toniewicz-Bołoz Jan.

BONIECKI, Boniecki-Fredro, Adam Józef (19 XI 1842 Żydów w Kieleckiem — 24 VI 1909 Warszawa), prawnik, he- raldyk. Pochodził z rodziny szłachec- kiej. Studiował prawo na uniw. w Pe- tersburgu i w Ecole de Droit w Paryżu. W I. 1865—72 pracował w sądownictwie w Warszawie, następnie osiadłszy w ma- jatku Świdno pod Warszawą zajął się he- raldyką. Opr. Kronikę rodziny Boniec- kich (1875) i Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI w. (1887), a przede wszystkim słynny Her- barz polski (t. 1-13 1899—1909; t. 14—16, do litery M, opr. jego przyjaciel A. Rei- ski). Prace B., oparte na źródłach archi- walnych, kryt. i rzetelne, oceniane są przez specjalistów wysoko. Spuścizna rękopiśmienna B., którą po Reiskim przejął W. Dworzaczek, spłonęła pod- czas powstania warsz. 1944.

PSB. HW.

BORATYŃSKI Ludwik (2 X 1867 Tar- nów — 20 Il 1920 Kraków), historyk, badacz dziejów Polski XVI w. Studiował na UJ pod kier. S. Smolki i W. Zakrzew- skiego (doktorat). Nauczyciel w gimna- zjach Bochni, Tarnowa, Wadowic i Kra- kowa; 1891-94 i 1912-13 brał udział w ekspedycji rzymskiej AU. Zaintereso- wania nauk. skupiał wokół stosunków pol.-watykańskich i biografii Stefana Batorego. Opublikował kilka drobnych rozpraw: Stefan Batory, Hanza i powsta- nie Niderlandów (,„Przegl. Hist.” 1908),

53

BORAWSKA

Sprawa ambasady weneckiej w Polsce za Stefana Batorego, w: Studia... ku czci prof. W. Zakrzewskiego (1908), J. A. Ca- ligari, nuncjusz apostolski w Polsce 1578-1581 (wstęp łac. w Monumenta Poloniae Vaticana, t. 6 1915).

PSB. B=

BORAWSKA Danuta, z d. Rokicka (25 IV 1922 Brześć n. Bugiem — 1 XII 1991 Warszawa), historyk mediewista. Studiowała na tajnym UW, studia ukoń- czyła 1948; jej pracę magisterską (Z dziejów jednej legendy. W sprawie gene- zy kultu Św. Stanisława biskupa, wyd. 1950) ocenił wysoko m.in. T. Manteuf- fel. Od 1953 zatrudniona w IH PAN w Warszawie; prowadziła badania źró- dłoznawcze dotyczące pierwszych Pia- stów; doktoryzowała się 1962 na podsta- wie pracy Kryzys monarchii wczesnopia- stowskiej w latach trzydziestych XI w. (wyd. 1964). W dalszej karierze nauk.

przeszkodziła jej wieloletnia choroba. HW.

BORKIEWICZ Adam (17 III 1896 Bą- kowa Góra k. Radomska — 29 XII 1958 Warszawa), historyk wojskowości; puł- kownik. Czł. PÓW, od 1915 żołnierz Le- gionów Pol. Piłsudskiego. Od 1918 ofi- cer WP; uczestnik wojny pol.-radz. 1919-20; 1925—32 pracownik Wojsk. Biura Hist., 1932-35 w służbie czynnej, 1935-39 organizator i dyr. Muzeum Jó- zefa Piłsudskiego w Belwederze. Brał udział w kampanii wrześniowej 1939 (obrona Lwowa); od 1941 działał w ZWZ-AK, m.in. 1943-44 zast. gł. in- spektora Wojsk. Służby Ochrony Po- wstania. Podczas powstania warsz. red. dziennika dzielnicy Śródmieście „„Bary- kada”. Po II wojnie świat. pracownik Bibl. Nar., od 1946 w Inst. Pamięci Nar. (od 1948 pn. Inst. Historii Najnowszej), 1950 przymusowo emerytowany. Autor prac hist., np. Dzieje 1-go pułku piechoty

54

Legionów. Lata wojny polsko-rosyjskiej (1929); dzieło jego życia to Powstanie warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej (1957, wyd. III 1969).

H.W.

BORKOWSKI DUNIN Jerzy Sewer (1 X 1856 Dubieck — 28 X 1908 Mły- niska k. Trembowli), heraldyk, genea- log. Ziemianin. Z wykształcenia pra- wnik (studiował w Innsbrucku i Wied- niu). Poseł do austr. Rady Państwa. Czł. wielu zagr. tow. heraldycznych; od 1906 prezes Lwow. Tow. Heraldycznego; twórca bibl. heraldycznej liczącej ok. 20 tys. tomów. Autor użytkowych herbarzy, pisanych bez nauk. krytycyzmu, m.in.: Genealogie żyjących _ utytułowanych rodów polskich (1895, wyd. II 1914), Almanach błękitny. Genealogie żyjących rodów polskich (1909).

PŚB. kW

BORNHOLTZ Adela (11 I 1901 War- szawa — 13 XI 1981 tamże), dydaktyk historii. Ukończyła studia filoz. na UW (doktorat 1928, habilitacja 1961 na wy- dziale pedag.). Nauczycielka i dyr. szkół warsz. 1930-56. W okresie okupacji niem. organizatorka tajnego nauczania w Warszawie. Wykładowca metodyki hi- storii na UW, m.in. w Inst. Hist. 1956— 71; przewodn. Komisji Programowej przy Min. Oświaty od 1956; doc. od 1961. Zajmowała się zagadnieniami mo- dernizacji warsztatu pracy nauczyciela historii, wprowadzaniem nowych metod (nauczanie problemowe), problematyką kształtowania programów i podręczni- ków historii. Ważniejsze prace: O trud- nościach w nauczaniu historii (1963), Nauczanie historii w szkole a nauka hi- storyczna (wspólnie z W. Moszczeńską, 1964), O problemowym nauczaniu histo- rii (wspólnie z J. Centkowskim, 1969). Bibliografia prac: „Wiadomości Hist.” 1982 nr 4. AB:

BORWICZ

BOROWSKI Stanisław (27 III 1903 Dąbrowa Gómicza — 21 VII 1945 Mila- nówek), historyk prawa, wydawca Źró- deł. Studiował na UW (doktorat 1926), następnie w Pradze; odbywał podróże nauk. gł. do Jugosławii i Bułgarii; habili- tował się 1934. Jego zainteresowania skupiały się wokół historii prawodawstw słow.; w tym zakresie wykładał na UW (prof., od 1939 kier. katedry). Podczas okupacji niem. brał udział w tajnym nau- czaniu. Wydał pol. przekłady statutów cara Stefana Duszana (1934), statutu wi- nodolskiego (1935), pskowskiej gramoty sądowej (1936). Napisał m.in. Srednio- wieczny sąd seniorów miasta Graden ko- ło Zagrzebia. Studium z dziejów chor- wackiego prawa miejskiego (1932). Po- nadto autor pracy Szkoła Główna War- szawska. Wydział Prawa i Administracji (1937), do dziś cenionej przez badaczy. Bibliografia prac: „Czasopismo Prawno-

Hist.” 1953 (opr. J. Sawicki). iw

BOROWY Wacław (19 V 1890 Tuszy- nek pod Łodzią — 16 X 1950 Warsza- wa), krytyk i historyk literatury. Po stu- diach na UJ (doktorat 1914) pracował jako nauczyciel, archiwista i bibliotekarz (1920-28 w Bibl. UW); habilitował się 1928. WL. 1930—35 doc. języka i litera- tury pol. w School of Słavonic and East European Studies w Londynie; 1936-38 dyr. Bibl. UW, od 1938 prof. UW. Czł. PAU (koresp. 1932, czynny 1945) i TN Warsz. (1922). Znawca twórczości Nor- wida, Mickiewicza, Zeromskiego, poe- tów stanisławowskich; mistrz małych form; stosował nowoczesną metodę komparatystyczną (O wpływach i zależ- nościach w literaturze, 1921). Oprócz prac historycznolit. napisał Stosunki pol- sko-angielskie w początkach Reformacji (1937). Podczas okupacji niem. wykła- dowca tajnych kompletów uniw.; po po- wstaniu warsz. ratował zbiory bibliotek stolicy; współautor i red. przygotowanej

konspiracyjnie i przesłanej do Anglii pracy The Nazi Kultur in Poland (Lon- dyn 1945). W 1945 wznowił zajęcia na UW (prof. zw. 1946). Studia i rozprawy (t. 1-2 1952; tu bibliografia prac, opr. L. Brożek).

J. Cieszkowski, Wacław Borowy, krytyk — historyk literatury — artysta, Warszawa 1980; Wacław Borowy (1890—1950). W 100- lecie urodzin i w 40--lecie śmierci (zbior.),

Warszawa 1993. red.

BORTNOWSKI Władysław (21 VII 1913 Kisłowodzk na Kaukazie — IX 1987 Łódź), historyk stosunków pol.- ros., historyk wojskowości; podpułkow- nik. Ukończył studia hist. na USB. W 1. 1944—53 oficer lud. WP. Związany na- stępnie z UŁ: doktorat 1958, habilitacja 1964, prof. nadzw. 1973, prof. zw. 1979; od 1956 kier. katedry historii ZSRR. W PAN czł. komisji zajmujących się m.in. Rewolucją Październikową i histo- rią wojskowości; czł. rady nauk. Inst. Krajów Socjalist. PAN. Przed 1939 kon- centrował się na historii ziemi wileń- skiej. Po II wojnie świat. podejmował problematykę powstania listopadowego (Walka o cele Powstania Listopadowe- go, 1960), przechodząc stopniowo (Po- wstanie Listopadowe w oczach Rosjan, 1964) do zainteresowań stosunkami pol.- ros. i pol.-ukraińskimi. Napisał m.in. Po- wstanie grudniowe w Moskwie (w: W. Bortnowski i L. Mroczek, Dwa powsta- nia, 1974), Na tropach tódzkiego Wrze- śnia (1962) oraz pracę o obronie Lenin- gradu W pierścieniu blokady (1976). M.N.-K.

BORWICZ Michał (11 X 1911 Tarnów — 31 VIII 1987 Nicea), historyk Żydów pol., pisarz. Studiował filologię pol. na UJ; był związany z Poalej Syjon-Lewi- cą. W czasie okupacji niem. więzień Obozu Janowskiego we Lwowie, czł. od- działu bojowego PPS-WRN. Od 1947

55

BORZOBOHATY

we Francji (doktorat na Sorbonie 1954). Opublikował monografię Liieratura w obozie (1946), album 1000 lat Zydów w Polsce (1955) oraz kilka innych prac o zagładzie Zydów podczas II wojny świat., np.: Arisze papirn (Aryjskie pa- piery, jid., t. 1-3, Buenos Aires 1955), L'Insurection du ghetto Varsovie (Paryż 1966), Auschwitz selon Varsovie ou chambres a gaz „dejudaisćes” (Paryż

1970). ZB.iRŻ.

BORZOBOHATY Wojciech (19 VII 1908 Wilno — 10 I 1991 Warszawa), hi- storyk AK; artylerzysta, podpułkownik. Ukończył Wyższą Szkołę Wojenną. Jako oficer brał udział w kampanii wrześnio- wej 1939. W czasie okupacji niem. dzia- łał w kraju w SZP-ZWZ-AK; 1943—44 szef sztabu i zast, komendanta Kielec- kiego Okręgu AK; 1945 szef sztabu De- legatury Sił Zbrojnych na Kraj. Więzio- ny 1945-53. Prezes Świat. Związku Żołnierzy AK (1990). Autor wielu arty- kułów dotyczących historii AK na Kie- lecczyźnie (w „Dziejach Najnowszych” i „Wrocł. Tyg. Katolików”). Opubliko- wał monografię „Jodła” Okręg Radom- sko-Kielecki ZWZ-AK 1939-1945, 1984). Pośmiertnie mianowany generałem bry-

gady. M.N-k.

BOSS Eugeniusz Cezary (30 XII 1897 — po 31 maja 1944 Warszawa), historyk dziejów Król. Polskiego. Studiował hi- storię na UW (doktorat 1930 pod kier. M. Handelsmana). Pracownik Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy (Straż Po- żarna). Autor prac: Sprawa robotnicza w Królestwie Polskim w okresie paskie- wiczowskim... (1931), Dzieje Warszaw- skiej Straży Ogniowej 1836-1936 (1937). Aresztowany przez gestapo 1944 i uwięziony na Pawiaku, prawdopodob-

nie wkrótce stracony. ków,

56

BOSTEL Ferdynand (5 V 1860 Lwów — [10 IV 1935 tamże), historyk, badacz dziejów Polski XVI w. Studiował m.in. historię pod kier. K. Liskego na Uniw. Lwowskim. Nauczyciel gimnazjalny we Lwowie. Czł. Komisji Historii Sztuki i Komisji Hist. AU od 1892, czł. TN Lwow. 1920, czł. hon. PTH 1934, Su- mienność i gruntowna analiza Źródeł charakteryzowały jego prace ogłaszane gł. na łamach „Kwart. Hist.” i „Przewo- dnika Nauk. i Lit.”, m.in.: Przeniesienie lenna pruskiego na elektorów branden- burskich (1883), Orzechowski czy Gór- ski. Studium krytyczne (1887), Elekcja Aleksandra Jagiellończyka (1887), Są- downictwo ziemi oświęcimskiej i zator- skiej 1440—1565 (1889), Tymczasowa ustawa radomska z r. 1505 (1889), Żydzi ziemi lwowskiej i powiatu żydaczowskie- go w r. 1765 (1891), Ostatnia księżna mazowiecka (1892).

PSB. —

BOY-ŻELEŃSKI Tadeusz > Żeleński Tadeusz, pseud. Boy.

BRAHMER Mieczysław (26 I 1899 Kraków — 31 VIII 1984 Warszawa), hi- storyk literatur i kultur romańskich. Stu- diował na UJ i w Paryżu. Brał udział w wojnie pol.-radz. 1919-20. Wykła- dowca UJ (1923-31), uniw. w Rzymie (1931-37), UW (1937-39, 1947-62); prof. nadzw. 1937, prof. zw. 1947. Pod- czas okupacji niem. czynny w tajnym nauczaniu. Czł. PAU (1946), czł. PAN (koresp. 1958, rzecz. 1963). Ceniony komparatysta. Badał zjawiska kult. Poł- ski, Włoch i Francji XVI-XX w.; ukazy- wał powinowactwo i wzajemne przeni- kanie się kultur, ich wspólne cywiliza- cyjne korzenie, uwypuklając zarazem wartości literatury rodzimej; ważniejsze prace: Z dziejów Sienkiewicza w krajach romańskich (1966), Toskańskie echa zwycięstwa pod Wiedniem (1933), We-

BREGMAN

necja i Polska w wiekach XVII-XIX (1963), Powinowactwa polsko-włoskie. Z dziejów wzajemnych stosunków kultu- ralnych (wyd. uzup. 1980; wyd. z 1939 spłonęło w Warszawie podczas działań wojennych). Prezentował postacie i dzie- ła wybitnych pisarzy krajów romańskich (W galerii renesansowej, 1957). Znawca dziejów teatru eur. (Włoscy komedianci króla Jana, 1935; Teatr średniowieczny krajów zachodniej Europy, 1953). Tłu- macz i edytor pol. przekładów zabytków literatury franc. i włoskiej.

Bibliografia prac za 1. 1922—66 w: Mćlan- ges de littćrature comparće et de philologie. Ofjerts Qa Mieczysław Brahmer, Warszawa

1967. Kb

BRANDOWSKI Aleksander (27 XII 1837 Lisew k. Zerkowa — 29 XII 1903 Borek Wielkopol.), historyk regionalista; ksiądz. Ukończył pozn. seminarium du- chowne; 1864 przyjął święcenia kapłań- skie i objął wikariat, a następnie probo- stwo w Borku Wielkopolskim. Prowa- dził poszukiwania w archiwum miejs- kim i archiwach okolicznych kościołów; publikował prace hist. (m.in. Kronika ko- ścioła na Zdzieszu pod Borkiem, 1889), których wartość polega na zawartych w nich rzadkich lub zaginionych obecnie źródłach.

PSB. KSz.

BRAUN Jerzy Bronisław (1 IX 1901 Dąbrowa Tarnowska — 17 X 1975 Rzym), filozof i historyk filozofii, pi- sarz, eseista hist., polityk. Syn notariu- sza. Studia polonistyczne odbył na UJ, filoz. (już po II wojnie świat.) na KUL w Lublinie. Autor zbiorów wierszy i dra- matów, red. i wyd. pism dła harcerzy, au- tor popularnych pieśni. Od 1. 20-ych zaj- mował się zgłębianiem i upowszechnia- niem filozofii J.M. Hoene-Wrońskiego, uznając ją — jak i całą filozofię pol. XIX

w. — za jedną z faz rozwoju filozofii chrześc. (problematykę tę analizował w licznych pracach, które publikował w red. i wyd. przez siebie piśmie „Zet” 1932-39). Podczas okupacji niem. 1939-45 działał w konspiracji: współ- twórca i prezes organizacji polit. Unia, po jej włączeniu do Stronnictwa Pracy czł. jego władz; 1943-44 red. miesięcz- nika „Kultura Jutra”; od 1944 delegat z ramienia Stronnictwa Pracy do Rady Jedności Nar. (od marca 1945 prze- wodn.); na przeł. VI i VII 1945 p.o. De- legata Rządu na Kraj. Więziony 1945— 46 i od 1948, skazany przez sąd wojsk. 1951 na dożywocie, 1956 zwolniony, 1958 zrehabilitowany. Działacz ZLP i KIK, od 1966 przebywał we Włoszech, działając m.in. w ruchu ekumenicznym. Z zakresu historii filozofii opublikował m.in.: Hoene-Wroński a Polska współ- czesna (1932), Metafizyka pracy i życia. Rzecz o Stanisławie Brzozowskim (1934), Apercu de la philosophie de Wroński (1966). Z zakresu historii i hi- storiozofii opublikował m.in. głośne stu- dium Zagadka dziejowa Polski (1936, wyd. Il 1938) oraz Tysiąclecie chrześci- jaństwa w Polsce (1966). Współautor to- mu wspomnień o J. Hoppem Człowiek ze spiżu (Londyn 1981). Pozostawił wspo- mnienia Czasy i ludzie (rkps Woj. Ar- chiwum Państw. w Krakowie, oddział w Tarnowie).

M. Żychowska, Jerzy Braun (1901-

1975), Warszawa 1983. z

BREGMAN Aleksander (14 VIII 1906 Warszawa — 8 VIII 1967 Londyn), pu- blicysta polit. i historyczny. Studiował w Ecole des Sciences Politiques w Pary- żu i na uniw. w Genewie (doktorat z na- uk polit.). W okresie międzywojennym był korespondentem Pol. Agencji Tele- graficznej oraz „Gazety Pol.” w Gene- wie, następnie współred. „Expressu Po- rannego”. Podczas II wojny świat. służył

S7

BRENSZTEJN

w Pol. Siłach Zbrojnych na Zachodzie, po 1945 pozostał na emigracji w Londy- nie; red. „Dziennika Pol.” i współpra- cownik innych pism. Przed 1939 pisał m.in. o działalności Ligi Narodów; po wojnie skupił się na problematyce spra- wy pol. w świecie pojałtańskim (Dzieje pustego fotela. Konferencja w San Fran- cisco i sprawa polska, Londyn 1948; Polska i nowa Europa, Londyn 1963; Jak świat światem? Stosunki polsko-nie- mieckie..., Londyn 1964); rozgłos zyska- ła praca oparta na wnikliwej analizie do- stępnych wówczas źródeł Najlepszy so- jusznik Hitlera. Studium o współpracy niemiecko-sowieckiej 1939-1941 (Lon- dyn 1958, 9 wydań do 1987, liczne przedruki w Polsce w obiegu niezależ- nym). Wybór prac w opr. A. Ciołkosza Zakamarki historii (Londyn 1968). Bibliografia prac (niepełna) w: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939—

1980, Warszawa 1993. M.P.-J.

BRENSZTEJN Michał Eustachy (2 X 1874 Telesze na Zźmudzi — 29 III 1938 Wilno), bibliotekarz, historyk kultury. Rozległą wiedzę zdobył drogą samo- kształcenia. Związany z Wilnem, praco- wał tam w bibl. uniw. i w Muzeum TPN (1910-27 kier. działu etnogr.). Czł. TPN w Wilnie i innych tow. naukowych. ZŻaj- mował się historią kultury (zwł. książki i bibliotek), dziejami Wilna oraz Zmu- dzi. Autor wielu prac nauk., z których największą wartość przedstawiają: Bi- blioteka Uniwersytecka w Wilnie do 1632 (1922, wyd. II uzup. 1925), Adam Honory Kirkor, wydawca, redaktor i właściciel drukarni w Wilnie... (1930). Ponadto autor prac bibliogr., współpra- cownik PSB. Dr h.c. UŚB (1936).

S. Kościałkowski, Michał Eustachy Bren- sztejn 1874-1938. Zarys życia i działalności... wraz z wykazem bibliograficznym prac, Wil-

no 1938. sa

58

BRODOWSKI Feliks (9 V 1864 Lublin — 1934), pisarz i historyk, działacz chłopski. Syn rejenta. Studiował w Inst. Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. W 1. 1896-1914 pracował w Komisjach Włościańskich w Warszawie i w Łomży. Opublikował prace o hist. i współcze- snej sytuacji gosp. i prawnej chłopów na ziemiach pol., m.in.: Reforma włościań- ska 1864 r. (1916, wyd. II 1919), Jaki samorząd mieliśmy pod rządem rosyj- skim (1916, pod pseud. Jan Łomżyniak), Zasady ustawodawstwa _agrarnego w Królestwie Polskim (1920), Zarys roz- woju prawa agrarnego... w obrębie Kre- sów Wschodnich (1925); był także auto- rem refleksji historiozoficznych O duszę Polski (1921).

PSB. "

BRODZIŃSKI Kazimierz (8 III 1791 Królówka k. Bochni — 10 X 1835 Dre- zno), historyk i krytyk literatury pol., hi- storiozof, poeta. Pochodził z niezamoż- nej rodziny szlacheckiej. W 1809 zacią- gnął się do armii Ks. Warsz.; stacjonując z oddziałem w Krakowie, studiował w Akad. Krakowskiej. Brał udział w kam- panii napoleońskiej 1812 (uczestnik bi- twy nad Berezyną). W bitwie pod Lip- skiem 1813 ranny (Dziennik wojskowy z 1813, w: A. Łucki, K. Brodzińskiego nieznane pisma prozą, 1910), dostał się do niewoli pruskiej. Od 1814 w Warsza- wie; początkowo urzędnik i archiwista, 1818—22 nauczyciel literatury pol. w se- minarium i szkołach pijarów, od 1821 zast. prof. w Liceum Warsz., równocze- śnie od 1819 sekr. Dyrekcji Rządowej Te- atru Nar.; od 1822 związany z UW: prof. nadzw., po doktoracie prof. stały 1826, czł. Rady Uniw. 1829. Współred. „Pa- miętnika Warsz.” (1820-23). Uczestnik powstania listopadowego, współred. m.in. „Nowej Polski”, reformator oświa- ty. Po upadku powstania usunięty ze sta- nowisk i emerytowany. Czł. TPN (przy-

BRONIKOWSKI

brany 1821, czynny 1823). Należał do masonerii. Popułarny poeta, autor siela- nek i idylli, znakomity krytyk i progra- motwórca lit, autor głośnej rozprawy O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej („Pamiętnik Warsz.” 1818), która zapoczątkowała tzw. walkę romantyków z klasykami, oraz programowych esejów (m.in. O idyl- li pod względem moralnym, „Pamiętnik Warsz.” 1823). W koncepcjach estetycz- nych B. i jego myśleniu o zjawiskach lit. występowało ścisłe związanie estetyki lit. z filozofią historii; literaturę pojmował jako najdoskonalszy wyraz ducha naro- du, przekaz tradycji i rdzeń tożsamości nar.; traktował ją nie tylko jako instru- ment konserwacji, ale i narzędzie zmiany. Przeświadczony o kryzysie i wyjałowie- niu kultury i myśli oświecenia, znajdując w etosie mieszczańskim gł. egoizm i „ob- mierzłość”, a w poczynaniach romanty- ków dostrzegając przede wszystkim za- grożenie destrukcją i rozjątrzeniem, pró- bował szukać ocalenia w konstruowaniu programu literatury wychodzącej poza dylematy i antynomie światopoglądowe i lit.; jego koncepcja idylli wspierała się na przekonaniu o szczególnych cechach charakteru nar. Polaków i Słowian oraz wynikających z tego szczególnych ce- chach ich historii (polemizował z tym po- glądem drwiąco Mickiewicz w Salonie Warszawskim w III cz. Dziadów, 1832). Koncepcja ta, sentymentalna i słowiano- filska z ducha, w okresie powstania listo- padowego ustąpiła u B. koncepcji ro- mant. i mesjanistycznej (O narodowości Polaków..., 1831), akcentującej analogię między klęską rozbiorów i powstania li- stopadowego a odkupicielską ofiarą Chrystusa (Posłanie do braci wygnań- ców, 1835, wyd. Paryż 1838).

PSB; Nowy Korbut, t. 4; A. Witkowska, Kazimierz Brodziński, Warszawa 1968; taż, Sławianie, my lubim sielanki..., Warszawa 1972; I. Bittner, Brodziński — historiozof, Wrocław 1981. JJ.

BROMSKI Józef (1 III 1872 Wieruszów — I II 1937 Warszawa), asyrolog i su- merolog; ksiądz. Rektor kościoła pober- nardyńskiego w Piotrkowie Trybunal- skim; nauczyciel religii i historii w szko- łach średnich. Studiował i pracował nau- kowo za granicą; 1914 złożył egzaminy w Papieskim Inst. Biblijnym w Rzymie. Po doktoracie na UJK (1921) zast. prof. języków semickich UW, habilitował się tamże 1926. Od 1930 prof. nadzw. asyro- logii UW. Autor wielu prac, m.in.: Enu- ma eliś, czyli opowieść babilońska o po- wstaniu świata (1925), Historia Azji Przedniej (w: Wielka historia powszech-

na, t. 1 1935). HW.

BRONIEWSKI Tadeusz Andrzej (29 VII 1894 Kraków — 4 I 1976 Wro- cław), architekt, historyk architektury, konserwator. Po studiach na Politechni- ce Lwow. wykładał historię architektury tamże, od 1946 na Politechnice Wrocł. i (1946-50) w Państw. Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu. Czł. licznych tow. nauk., m.in. Stow. History- ków Sztuki i Wrocł. TN. Autor podręcz- nika Historia architektury w zarysie (1959); popularyzator wiedzy o sztuce Śląska (Kłodzko, 1963, wyd. uzup. 1970; Trzebnica, 1973) i o architekturze (Hi- storia architektury dla wszystkich, cz.

1-5 1963-69; wyd. III 1990). H.F.-P.

BRONIKOWSKI Aleksander (28 II 1793 Drezno — 21 I 1834 tamże), po- wieściopisarz i historyk. Odebrał staran- ne wykształcenie domowe. W 1. 1799— 1811 oficer w wojsku pruskim; 1812 wstąpił do Legii Nadwiślańskiej gen. Kniaziewicza, następnie w wojsku franc. (w sztabie marszałka Victora); uczestni- czył w „bitwie narodów” pod Lipskiem. Od 1817 oficer w wojsku Król. Pol.; 1823 zrażony do stosunków w wojsku narzuconych przez w. księcia Konstante-

S9

BROŻEK

go, podał się do dymisji. Przebywał gł. w Dreźnie, współpracując m.in. z pi- smem „Abendzeitung”; podkreślał, że jest Polakiem, chociaż pisał tylko po nie- miecku. Czł. hon. TPN (od 1828). Opu- blikował zarys syntetyczny historii Pol- ski pt. Die Geschichte Polens von den dltesten Zeiten bis auf unsere Tage (t. 1-3, Drezno 1827, wyd. II tamże t. 14 1827-32; przekł. norweski 1832). Autor licznych powieści, o tematyce gł. z dzie- jów Polski, Pod koniec życia więziony za długi.

PSB; Nowy Korbut, t. 4. SĘ

BROŻEK, Broscius, Jan (1 XI 1585 Kurzelów k. Włoszczowej — 21 XI 1652 Bronowice pod Krakowem), matematyk, astronom, lekarz, historyk nauki. Pocho- dził z rodziny mieszczańskiej. Studio- wał na Uniw. Krak. (sztuki wyzwolone) i w Padwie (1623 dr medycyny). Na Uniw. Krak. prof. astrologii (161429), wymowy (1626-29), teologii (1629—39 i 1648—52); rektor 1652. W 1629 przyjął święcenia kapłańskie. Autor prac z wielu dziedzin wiedzy; uważany jest także za pioniera badań historii nauki pol.; stoso- wał nowoczesne jak na swój czas meto- dy i w sposób kryt. wykorzystywał pod- stawę materiałową swych dzieł. W pole- micznym utworze antyjezuickim Gra- tis... (1625) oraz w próbie zarysu dziejów nauki pol. De antiquitate litterarum in Polonia (nie dokończony, wyd. 1780) sformułował tezę, która na trwałe weszła do pol. historiografii oświaty, o central- nej roli Uniw. Krak. w rozwoju kultury polskiej. Napisał pierwszą pol. biografię M. Kopernika (1627). Utwory B. doty- czące historii nauki wydano w jego Wy- borze pism (t. 1 1956) ze wstępem i ko- mentarzami H. Barycza.

PSB; Nowy Korbut, t. 2; J. Dianni, Jan

Brożek, Warszawa 1949. JR.

60

BROŻEK Ludwik (25 VIII 1907 Kar- wina na Zaolziu — 7 VI 1976 Cieszyn), bibliograf, historyk Śląska Cieszyńskie- go. Ukończył Państw. Pedagogium w Krakowie. Nauczyciel, współred. kwart. „Zaranie ŚL”; w latach powojennych kustosz Muzeum Miejskiego (do 1971) i Bibl. ŚL. (1960-76) w Cieszynie. Czł. m.in. PTH (od 1945); doktoryzował się 1969 na Uniw. Wrocławskim. Zajmował się gł. bibliografią; ogłaszał liczne zesta- wienia (m.in. Bibliografię Kopernikań- ską 1922—1948, 1952), także o tematyce regionalnej (m.in. bibliografie J. Lompy, Z. Kossak, G. Morcinka). Autor wielu rozpraw i artykułów dotyczących życia kult. na Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX w., dziejów folklorystyki, literatury, szkolnictwa itp., także biogramów w PSB. Znawca silesiaców, zbieracz i wydawca źródeł (Wspomnienia Cieszy- niaków, 1964); wspierał pracę innych ba- daczy problematyki śląskiej. MIE:

BRUCHNALSKI Wilhelm (21 V 1859 Lwów — 9 XII 1938 tamże), historyk literatury polskiej. Studiował na Uniw. Lwow.; 1887-1906 pracował w Ossoli- neum. Po habilitacji (1900) doc., od 1905 prof. Uniw. Lwow., 1907-31 kier. katedry historii literatury i języka pol- skiego. Czł. AU 1905; współzał. (1886) Tow. Lit. im. A. Mickiewicza (1900—05 i 1918—34 prezes), współzał. i red. jego pisma „Pamiętnik” (później „Pamiętnik Lit.”) oraz kwart. etnogr. „Lud”. Czł. hon. PTH; dr h.c. USB (1929). Zajmo- wał się gł. piśmiennictwem staropol. i li- teraturą romantyzmu. Autor opr. synte- tycznych w zbior. Dziejach literatury pięknej w Polsce (1918), m.in. o wymo- wie i epistolografii. Badacz twórczości Mickiewicza i edytor jego dzieł. Opubli- kował wydawnictwo źródłowe Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich usta- wy, przywileje i rzeczy dziejów jego doty- czące (1928). Wybór pism Między śŚre-

dniowieczem a romantyzmem (1975, opr. J. Starmawski; tu bibliografia prac).

BRUCKNER Aleksander (29 I 1856 Tarnopol — 24 V 1939 Berlin), historyk języka, literatury i kultury pol., slawista, edytor. Po studiach slawist. we Lwowie, Lipsku, Berlinie i Wiedniu (doktorat 1876, habilitacja 1878) pracował jako doc. na Uniw. Lwow.; 1881-1924 prof. języków i literatur słow. na uniw. w Berli- nie. Czł. AU (1888) oraz akad. nauk w Belgradzie, Petersburgu, Pradze i So- fii; czł, TN Warsz. (1912); dr h.c. USB (1926). Współred. czołowego czasopi- sma slawist. „Archiv fiir slavische Philo- logie” w Berlinie. Jeden z najznakomit- szych slawistów pol. o wszechstronnych zainteresowaniach badawczych, erudyta i polihistor obejmujący wiele dyscyplin nauk., jak historia języka, literatury i kul- tury pol. i narodów słow., najstarsze dzie- je Słowiańszczyzny, ludoznawstwo, wie- rzenia (Mitologia stowiańska, 1918; Mi- tologia polska, 1924), toponomastyka słow., paremiologia i lituanistyka. Od- krywca i wydawca najstarszych zabyt- ków piśmiennictwa pol., m.in. Kazania świętokrzyskie (1891), Rozmyślania prze- myskie (1907), dzięki którym odtworzył najdawniejsze ogniwa dziejów literatury pol., ważne jako świadectwa języka, oby- czaju i kultury. Zajmował się także epo- kami późniejszymi (Różnowiercy polscy, 1905) aż do wieku XX. Wiele uwagi po- święcał dziedzinom piśmiennictwa trak- towanym dawniej marginalnie, jak litera- tura lud. i popularna, kształtowanie się środowisk czytelniczych. W swoich pra- cach uwydatniał promieniowanie kultury pol. na kraje sąsiednie. Mimo długolet- niego zamieszkiwania w Berlinie utrzy- mywał żywe kontakty z pol. środowi- skiem nauk. (m.in. w okresie sanacji sprzeciwiał się — obok I. Chrzanowskie- go, O. Balzera i in. — zniesieniu autono- mii szkół wyższych), współpracował

BRZEZIŃSKI

z wieloma periodykami. Autor ponad 1500 publikacji, w tym wielkich opr. syn- tetycznych przeznaczonych dla szerokie- go kręgu odbiorców: Dzieje literatury polskiej w zarysie (t. 1-2 1903, wyd. III 1924; także wersje skrócone), Dzieje ję- zyka polskiego (1906, wyd. zmienione i uzup. 1960), Dzieje kultury polskiej (t. 1-3 1930-31 i t. 4 1946, wznow. 1991), a zwł. Encyklopedia staropolska (t. 1-2 1937—38) dająca wszechstronny obraz życia codziennego i kultury dawnej Rze- czypospolitej.

Studia staropolskie. Księga pamiątkowa ku czci Aleksandra Briicknera, Kraków 1928 (tu bibliografia prac do 1926); W trzydziesto- lecie śmierci Aleksandra Briicknera. Sesja rocznicowa, red. T. Ulewicz, Kraków 1971 (tu

bibliografia prac za 1. 1927—70). SG:

BRZESKI Tadeusz (6 XI 1884 Dębica — 27 HI 1958 Londyn), prawnik, ekono- mista. Studiował na UJ (doktorat 1907) i w Berlinie, habilitował się we Lwowie 1916. Pracował w galic. Wydziale Kra- jowym. Prof. Uniw. Pozn. 1919, prof. zw. 1921; prof. UW 1922-39 (kier. kate- dry ekonomiki na wydziale prawa), rek- tor 1929. Czł. TN Warsz.; czł. koresp. PAU 1932. Od 1939 za granicą (od 1942 w Anglii). Prezes Pol. TN na Obczyźnie, czł. Polish Faculty of Law w Oxfordzie, rektor Pol. Uniw. na Obczyźnie (1951 58). Zwolennik historyzmu ekon., napi- sał m.in. prace: O granicach ekonomii społecznej (1915), Teoria przyczyn upad- ku Polski (1918), Historia doktryn eko-

nomicznych (1933). HW.

BRZEZIŃSKI Józef (1 VI 1854 Kra- ków — 22 II 1932 tamże), historyk pra- wa kościelnego. Ukończył studia pra- wnicze na UJ (doktorat 1878). Po habili- tacji (1886) wykładowca prawa kościel- nego na UJ, prof. nadzw. 1899, prof. zw. 1919. Badał gł. stosunki między dawną

61

BRZOZOWSKI

Rzecząpospolitą a Watykanem (m.in. O konkordatach Stolicy Apostolskiej z Polską w wieku XVI, 1893). Od 1917 zajmował się tylko obowiązującym pra- wem kościelnym.

PSB. - w

BRZOZOWSKI Marian (9 IV 1803 Płock — 1876 Zator pod Oświęcimiem), historyk powstania listopadowego; po- rucznik. Studiował prawo i filozofię na UW. Od 1822 służył w wojsku Krół. Pol., walczył w powstaniu listopado- wym, m.in. pod Grochowem i Wawrem; od 1831 na emigracji we Francji. Zwią- zany z Hótel Lambert. W 1852 wrócił do zaboru ros. (przez ponad dwa lata wię- ziony w Cytadeli). Opierając się na wła- snych obserwacjach i relacjach współto- warzyszy broni, opr. Wojnę w Polsce 1831 (wyd. franc. Lipsk 1833, liczne przekł., wyd. pol. 1861), która zyskała wysoką ocenę współczesnych, m.in. gen. I. Prądzyńskiego. W niem. szkołach ofi- cerskich w XIX w. używano pracy B. ja- ko podręcznika.

PSB. IJ.

BUBA Jan Innocenty (26 IV 1909 Ostrowiec Świętokrzyski — 3 VAII 1984 Kraków), historyk zakonu pijarów w Pol- sce, popularyzator historii; pijar (od 1926). Studiował teologię na Uniw. Gre- goriańskim w Rzymie i filologię pol. na UJ w Krakowie. W 1935 otrzymał świę- cenia kapłańskie. Podczas okupacji niem. 1939-45 przebywał w okolicach Ostrowca Świętokrzyskiego; był kapela- nem partyzantów, brał udział w tajnym nauczaniu. Po wojnie m.in. 1952-55 prowincjał pijarów w Polsce, po 1955 ar- chiwista zakonu; współorganizator 1962 Ośrodka Nauk. OO Pijarów (do 1973 pn. Pijarskie Koło Nauk.) w Krakowie, współpracownik wielu pol. i zagr. ośrod- ków naukowych. Erudyta i zbieracz źró-

62

deł, dokumentował obecność i znaczenie pijarów w kształtowaniu kultury pol; opublikował m.in. studia: O założeniach organizacji pierwszych szkół pijarskich w Italii i w Polsce w XVII wieku (w: Kul- tura i literatura dawnej Polski, zbior., 1968), Rodowód Collegium Nobilium (w: Nowożytna myśl naukowa..., zbior., 1976), Kultura muzyczna u pijarów w XVII i XVI wieku („Muzyka” 1965 nr 2i 3, wspólnie z A. i Z. Szweykow- skimi); był inicjatorem, współautorem i edytorem księgi Pijarzy w kulfurze dawnej Polski. Ludzie i zagadnienia (1982). Współred. i współautor między- nar. słownika biogr. pijarów Diccionario Enciclopedico Escolapio i wielu innych krajowych i zagr. wydawnictw encyklo- pedycznych (m.in. PSB). Był także ka- znodzieją i pisał prace o treści religijnej.

JJ.

BUBER Salomon (2 II 1827 Lwów — 28 XII 1906 tamże), historyk Żydów pol., filolog hebrajski. Dziadek filozofa i historyka żyd. Martina B. Początkowo kupiec i działacz społ. w środowisku żyd. we Lwowie. Od 1879 poświęcił się wyłącznie nauce. Badał i wydawał mi- drasze (komentarze judaistyczne do Bi- blii). Publikował w czasopismach liczne przyczynki hist., także o średniow. nauce żydowskiej. Jako historyk Zydów pol. należał do pokołenia tzw. hebrajskich monografistów; opr. Ansze Szem (1895) — 564 szkice biogr. rabinów lwow. z okresu 1550-1890, oraz Kirja Nisgawa (1898-1900) — podobną pracę dotyczą- cą gminy w Żółkwi. Twórca Bibl. Gminy Żyd. we Lwowie (1901), przekazał jej swój księgozbiór judaistyczny. PSB. Z.B. i R.Z.

BUCZEK Karol (26 X 1902 Kaszów k. Krakowa — 6 VII 1983 Kraków), mediewista i historyk kartografii. Jako

BUDZYK

gimnazjalista uczestniczył ochotniczo w wojnie pol.-radz. 1919—20. Studiował na UJ historię i geografię; doktoryzował się 1928 pod kier. W. Semkowicza (praca o kartografie K. de Perthćes), habilito- wał się 1936 (Geograficzno-historyczne podstawy Prus Wschodnich, 1936). Od 1927 bibliotekarz, następnie kustosz Bibl. Czartoryskich. Czł. SL (od 1931); w czasie okupacji niem. działał w „Roch”, red. pism: „Myśl i Czyn”, „Or- ka”, „Za Pługiem”; po wojnie dzia- łacz PSL w Krakowie, red. tyg. „Piast”. Skazany 1946 na 15 lat więzienia; 1954 zwolniony warunkowo. Od 1957 prof. nadzw. IH PAN, kier. Pracowni Słowni- ka Hist.-Geogr. Polski Średniow., prof. zw. 1972. W badaniach powojennych koncentrował się gł. wokół serii kom- pleksowych studiów nad ustrojem społ.- gosp. i polit. Polski piastowskiej, m.in.: Książęca ludność służebna w Polsce wczesnofeudalnej (1958), Ziemie polskie przed tysiącem lat (1960), Targi i miasta na prawie polskim (1964), O chiopach w Polsce piastowskiej („Rocz. Hist.” 1974—75), Prawo rycerskie i powstanie stanu szlacheckiego w Polsce (,„Przegl. Hist.” 1978). Opr. syntezę Dzieje karto- grafii polskiej od XV do XVIII wieku (1963, wyd. ang. 1966). B. dysponował rozbudowanym warsztatem nauk., ce- niony był za krytycyzm, niezależność są- dów, bezkompromisowość sformułowań. Podejmował polemiki nauk.; najważ- niejsza — z pracami K. Modzelewskie- go — wpłynęła na ukształtowanie obra- zu społeczeństwa pol. wczesnego śre- dniowiecza w nauce polskiej.

J. Wyrozumski, Karol Buczek — badacz polskiego średniowiecza, „Studia Hist.” 1974

z. 3 (tu bibliografia prac, opr. F. Sikora). IW.

BUDKA Włodzimierz (14 I 1894 War- szawa — 1 III 1977 Kraków), archiwista, historyk papiernictwa, heraldyk i sfragi- styk. Mąż Zofii Kozłowskiej-B. Studio-

wał na UJ (doktorat pod kier. W. Sobie- skiego 1923). Od 1919 pracował w Ar- chiwum Ziemskim (później Archiwum Państw.) w Krakowie, 1939-50 jego kier.; w czasie II wojny świat. przyczynił się do ocalenia wielu archiwaliów; 1950—64 kierował oddziałem Archiwum na Wawelu; doc. 1954. Publikował arty- kuły dotyczące nauk pomocniczych hi- storii, dziejów bibliotek, drukarstwa, a zwł. papiernictwa (był wybitnym spe- cjalistą w tej dziedzinie). Współpraco- wał z PŚB.

H.W.

BUDKIEWICZOWA Barbara, z Cze- chowskich (2 XII 1886 Głuchówka k. Ścisławia — 1937? ZSRR), historyk ru- chu robotniczego. Pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Od 1904 pracowała w warsz. fabryce. Działaczka PPS, od 1906 PPS-Lewicy; 1909 wydalona z Król. Polskiego. Studiowała ekonomię na Universitć Nouvelle w Brukseli. Od 1913 w Piotrogrodzie. W 1917 pracowa- ła w Piotrogrodzkiej Radzie Delegatów, po rewolucji październikowej kierowała agendami rządowymi do spraw pol. Ros. Federacyjnej SRR, 1921-23 sekcją pol. na Komunist. Uniw. Mniejszości Naro- dowościowych Zachodu (KUMNZ) w Moskwie, 1926-30 pracowała na Ko- munist. Uniw. Białorusi i 1930-33 w Białoruskiej Akad. Nauk w Mińsku (sekr. nauk. Inst. Pol. Kultury Proleta- riackiej). Od 1934 doc. w katedrze histo- rii powsz. KUMNZ, w Moskwie. Ogłosi- ła pracę Ruch robotniczy w Królestwie Polskim w 1870-1890 (Mińsk 1934). Aresztowana 1937 w ramach tzw. czy- stek stalinowskich i prawdopodobnie

wkrótce zamordowana. ALF

BUDZYK Kazimierz (15 I 1911 Nowy Targ — 5 HI 1964 Warszawa), historyk i teoretyk literatury, bibliograf, księgo- znawca. Studiował na UW; doktoryzo-

63

BUDZYŃSKI

wał się na tajnym Uniw. Ziem Zach. (1944). Po habilitacji (1947) prof. UW i współzał. IBL PAN (1948). Zasłużony dla nauki zwł. jako inicjator (1950) i red. nacz. (1953-63) Bibliografii literatury polskiej Nowy. Korbut. W pracach o lite- raturze staropol. (Przełom renesansowy w literaturze polskiej, 1953) stosował ujęcie marksistowskie. W pracach teore- tycznolit. był jednym z pierwszych w Polsce przedstawicieli strukturalizmu. Zajmował się też historią książki, dzieja- mi drukarstwa.

Bibliografia prac: „Język Pol.” 1964 z. 3. J.Ram.

BUDZYŃSKI, Budziński, Stanisław (ok. 1530 — po 1593 Kraków?), pierw- szy historyk reformacji w Polsce. Pocho- dził zapewne z drobnej szlachty mazo- wieckiej. Sekr. F. Lismanina, generała franciszkanów pol., a potem działacza reformacyjnego. Czł. braci polskich; ja- ko wysłannik protestantów pol. podróżo- wał po Europie. W 1. 1558—61 sekr. J. Łaskiego. Na podstawie protokołów sy- nodalnych i własnych wspomnień napi- sał kronikę reformacji w Polsce i krajach sąsiednich, doprowadzając wykład” do 1593 (rkps zaginął); dzieło było wyko- rzystywane przez historyków różnowier- czych, K. Sandiusa i $. Lubienieckiego, którzy cenili wysoko jego wiarygodność i zasób informacji.

PSB. WU.

BUJAK Franciszek (16 VIII 1875 Ma- szkienice w Tarnowskiem — 21 III 1953 Kraków), historyk dziejów gosp. i dzie- jów wsi. Pochodził z rodziny chłopskiej. Studiował na UJ historię, geografię hist. i prawo (doktorat 1899 z historii geogra- fii); studia uzupełniał w Lipsku. Praco- wał m.in. jako bibliotekarz i archiwista. Po habilitacji (1905) na UJ (pierwsza ha- bilitacja z historii gosp. w dziejach nauki pol.) tamże doc. i prof. nadzw. (1909—

64

19). W 1. 1919-21 w Warszawie: prof. zw. UW, wykładowca WSH; 1921—39 we Lwowie: prof. UJK, współpracownik Ossolineum. Po II wojnie świat. związa- ny od 1946 z UJ, włączył się też do prac Komitetu Nauk. do Ziem Odzyskanych. Czł. koresp. AU/PAU 1917, czł. czynny 1922; czł. tytularny PAN 1952; aktywny w TN Warsz., TN Lwow. (1933-39 pre- zes), PTH (1932-34 i 1936-37 prezes) i innych tow. nauk.; dr h.c. SGGW, współpracownik Inst. Nauk. Gospodar- stwa Wiejskiego w Puławach, 1927-31 red. serii prac społ.-gosp. „Bibl. Puław- skiej”. Politycznie związany z PSL „Piast; 1920 min. rolnictwa i dóbr państw. (podpis jego widnieje m.in. pod ustawą o wykonaniu reformy rolnej z 1920); 1926-27 prezes Państw. Banku Rolnego. Często występował w prasie: 1933 protestował (m.in. obok A. Briick- nera, I. Chrzanowskiego, E. Romera, T. Zielińskiego) przeciw zniesieniu auto- nomii szkół wyższych, zabierał głos w obronie reformy rolnej, wiele uwagi poświęcał problemom rozwoju gosp. i oświat. wsi; od 1938 prezes Zrzeszenia Inteligencji Lud. i Przyjaciół Wsi. Już w początkach swej pracy nauk. przedsta- wił wszechstronnie problematykę wiej- ską w serii monografii wsi galic.: Ma- szkienice, wieś powiatu brzeskiego. Sto- sunki gospodarcze i społeczne (1901), Limanowa, miasteczko powiatowe w za- chodniej Galicji. Stan społeczny i gospo- darczy (1902), Zmiąca, wieś powiatu li- manowskiego. Stosunki gospodarczo- -społeczne (1903). Istotne znaczenie za- chowały do dziś jego dzieła dotyczące ustroju agrarnego i stosunków społ. Pol- ski piastowskiej: Studia nad osadnic- twem Małopolski (1905) — gdzie dał no- wą interpretację nazw miejscowych, ukazał powstawanie wielkiej własności ziemskiej i wyświetlił pojęcie gości (ho- spites) — oraz Narok. Przyczynek do ustroju społecznego Polski piastowskiej (1925). Badania dziejów wsi galic. do- prowadził aż do czasów najnowszych, łą-

BUKOWSKI

cząc w nich analizę hist. (zwł. dotyczącą stosunków gosp.) z podejściem i meto- dyką socjol.: Wieś zachodnio-galicyjska u schyłku XIX wieku (1906), Galicja (t. 1-2 1908-10), Drogi postępu chłopa polskiego (1925). Interesował się geo- grafią hist.: Geografia w Polsce do po- czątków wieku XVI (1900), Studia spo- łeczno-geograficzne (1925). Inspirowany początkowo pozytywizmem, przyjmo- wał jako oczywisty postulat wykrywania praw szczegółowych rządzących zjawi- skami hist., był przeciwnikiem „historii wydarzeniowej”. Choć zajmował się gł. rołą czynnika ekon. w dziejach, nie uznawał w zasadzie hierarchii czynni- ków wśród zjawisk społ. i jako jeden z pierwszych podważał teorię szczebli rozwojowych sformułowaną przez uczo- nych niem. — W. Sombarta, K. Biichera i innych. Po raz pierwszy w nauce pol. sprecyzował koncepcję historii gosp. ja- ko odrębnej dyscypliny. Za najważniej- sze jej zadania uważał badanie cen (Hi- storia stosunków gospodarczych, 1906; w tym kierunku prowadził szereg prac swych uczniów), demografii, metrologii, klęsk elementamych, kontraktów, wiel- kiej własności ziemskiej. Był pionierem stosowania metod statyst. w historiogra- fii, zwł. w odniesieniu do dziejów wsi. Doceniał wagę refleksji metodol. (m.in. Zagadnienie syntezy w historii, 1922). Ukazał znaczenie dokumentów skarbo- wych i kościelnych, ksiąg metrykalnych, sądowych i wiejskich jako źródeł do hi- storii gosp.; postulował i inspirował ich edycje; wydał Pisma pośmiertne K. Po- tkańskiego (t. 1-2 1922-24). Jako orga- nizator prowadził 1925—31 serię wydaw- niczą pt. Badania z Dziejów Społ. i Gosp., 1931 zał. i wespół z J. Rutkow- skim red. „Roczników Dziejów Społ. i Gosp.” (do 1950). Wraz z J. Rutkow- skim stworzył pol. szkołę historii gosp., opartą na formach pracy zespołowej; uczniami jego byli m.in. Z. Kozłowska- Budkowa, J. K. Dąbrowski, R. Grodecki,

S. Hoszowski, S. Inglot, K. Maleczyński, R. Rybarski, Z. Wojciechowski.

H. Madurowicz-Urbańska, Franciszek Bu- jak— o nowy kształt historii oraz Bibliografia prac Bujaka, w: F. Bujak, Wybór pism, t. 1-2, Warszawa 1976; A. F. Grabski, Franciszek

Bujak i historia gospodarcza, w: tenże, Kształty historii, Łódź 1985. MW.

BUKATY Antoni, pseud. Tomasz Po- mian (1808 k. Augustowa — 19 IX 1876 Paryż), pisarz polit. i hist., filozof. Po- chodził ze szlachty inflanckiej. Studio- wał prawo na UW. Walczył w powstaniu listopadowym (w bitwie pod Olszynką Grochowską stracił oko). Na emigracji w Paryżu ukończył Ecole Nationale des Ponts et Chaussćes (z dyplomem inż.); w Kanadzie kierował budową linii kole- jowej. Od 1849 dyr. szkoły zw. Instytu- cją Przygotowawczą Poł. (późniejsza Wyższa Szkoła Pol.) w Paryżu. W życiu polit. emigracji nie brał udziału, choć sympatyzował ze stronnictwem Hótel Lambert. W szkicu publicyst. Sprawa Polski wywołana przed sąd miecza i po- lityki w roku 1830 (t. 1 1833; t 2 nie wydał) zawarł ocenę powstania listopa- dowego; przyczynę jego upadku widział w braku jedności i konsekwencji do- wództwa. W dziele Polska w apostazji... (Paryż 1842) przedstawił mesjanistyczną teorię historiozoficzną opartą na filozofii J. M. Hoene-Wrońskiego, której był zwolennikiem i propagatorem. Zmarł w przytułku dla weteranów pol. (Dom św. Kazimierza).

PSB; Nowy Korbut, t. 7. Reż:

BUKOWSKI Julian (29 XII 1837 Kra- ków — 17 V 1904 tamże), historyk refor- macji w Polsce; ksiądz. Studiował teolo- gię na UJ, doktoryzował się na Uniw. Lwow. 1879. Proboszcz kościoła św. An- ny w Krakowie. Czł. Komisji Hist. AU. Autor Dziejów reformacji w Polsce (t. 1:

65

BULANDA

Początki i terytorialne rozprzestrzenie- nie się reformacji, 1883, t. 2: Polityczny wzrost i wzmaganie się reformacji aż do sejmu 1556/59, 1886). Historycy (m.in. W. Zakrzewski i J. Korzeniowski) zarzu- cali mu brak metody badawczej i bez- kryt. podejście do wyzyskanego w pracy bogatego materiału źródłowego.

PSB. ię:

BULANDA Edmund (28 X 1882 Kra- ków — 5 TV 1951 Wrocław), archeolog klasyczny. Studiował na UJ (doktorat 1908), w Wiedniu, Rzymie i Atenach; pracował w Muzeum Krajowym w Sara- jewie; habilitował się 1913 na UJ. Prof. nadzw. 1916, prof. zw. 1920 UJK we Lwowie (1938/39 rektor); od 1946 na Uniw. we Wrocławiu. Czł. wielu tow. naukowych w kraju i za granicą. Brał udział w pracach wykopaliskowych w Efezie (prowadzonych przez austr. Inst. Archeol.) i w Elidzie (1912). Napi- sał pracę o wazach greckich (Sarajewo 1910), ponadto m.in. Etruria i Etrusko- wie (1934).

H.W.

BULIŃSKI Melchior (1810 Chmielnik — 22 V 1877 Sandomierz), historyk Ko- Ścioła; ksiądz. Uczył się w seminariach duchownych w Sandomierzu i Warsza- wie; święcenia kapłańskie przyjął 1837. Wykładowca historii powsz. i historii Kościoła w seminarium sandomierskim i Akad. Duchownej w Warszawie (1851 prof. zw.). Pełnił też liczne funkcje ko- ścielne, gł. w diecezji sandomierskiej. Opublikował syntezę Historia Kościoła powszechnego (t. 1-6 1860-66) — pracę nieoryginalną, prezentującą opatrzno- ściową wizję dziejów, oraz bardziej war- tościową syntezę Historia Kościoła pol- skiego (t. 1-3 1873-74). Oba dzieła były szeroko wykorzystywane jako podręcz- niki w pol. seminariach duchownych.

66

Pośmiertnie wydano jego Monografię miasta Sandomierza (1879). PSB. K „Sz.

BURBIANKA Marta (18 III 1898 Ryn- gowiany na Zmudzi — 29 X 1973 Wro- cław), historyk książki. Studiowała na USB w Wilnie (doktorat 1933 pod kier. S. Kościałkowskiego). Pracowała w Mu- zeum TPN w Wilnie; uczyła w gimna- zjąch w Kownie, Poniewieżu i Kupi- szkach. Podczas II wojny świat. aktywna od 1941 w konspiracji (ZWZ-AK) i w tajnym nauczaniu. Po wojnie zatrudnio- na na Uniw. Wrocł.: pracowała w bibl., prowadziła wykłady i seminaria; doc. 1955, prof. nadzw. 1964. Zajmowała się gł. dziejami książki na Śląsku w XVI- XVIII w.

Bibliografia prac: „Roczniki Bibl.” 1972 z. 1-2. HW.

BURSCHE Edmund (17 VII 1881 Zgierz — 26 VII 1940 Mauthausen-Gu- sen), historyk reformacji w Polsce, ba- dacz teologii hist.; pastor. Brat Juliusza B., generalnego superintendenta Kościo- ła ewangelicko-augsburskiego w Polsce. Studiował teologię w Dorpacie (doktorat 1906) i w Bazylei. Od 1920 związany z UW jako zast. prof., a od 1929 prof. zw. teologii hist. w Studium Teologii Ewangelickiej. Kilkakrotnie pełnił także funkcje duchowne. Dr h.c. uniw. w Ba- zylei 1930. Oprócz prac teologicznych napisał: Program polskiego uniwersali- zmu chrześcijańskiego (1927), Konkor- daty (1930), Czynniki wyjaśniające bieg reformacji w Polsce (1932), Decydujący zwrot w życiu Jana Łaskiego (1934). Aresztowany na pocz. okupacji niem. 1939, zginął w niem. obozie koncentra-

cyjnym. iw:

BUZEK

BURSZTA Józef (17 IV 1914 Grodzisk Dolny — 6 VII 1987 Poznań), etnograf, socjolog, historyk. Studiował na UW i Uniw. Pozn. (doktorat 1947). Pracownik Państw. Inst. Kultury Wsi w Warszawie 1937-39. Od 1946 związany z Uniw. Pozn., prof. nadzw. etnografii 1959, prof. zw. 1966. Działacz SL 1945-49 i ZSL od 1949. Badacz historii kultury wsi pol. i historii gospodarczej. Zajmował się rolą karczmy w życiu wsi, zagadnieniem pro- pinacji i alkoholizmu w społeczeństwie pol. XIX w. (Wieś i karczma, 1950, Społe- czeństwo i karczma, 1951). Opublikował pracę Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej (1958), współautor Historii chłopów polskich (red. S$. Inglot, t. 1-2 1970-72). Próbował określić rolę kultury chłopskiej w tworzeniu pol. kultury nar. (Kultura ludowa — kultura narodowa, 1974 — praca uznana przez socjologów za kontrowersyjną; Chłopskie źródła kul- tury, 1985). Red. nauk. Dzieł wszystkich O. Kolberga (od 1961).

H.W.

BURZYŃSKI Piotr (14 X 1819 Sanok — 19 IV 1879 Kraków), prawnik, histo- ryk prawa polskiego. Po ukończeniu stu- diów prawniczych na UJ 1841 (doktorat 1844) pracował w sądownictwie. Od 1851 wykładowca UJ, od 1860 prof. zw. prawa cywilnego franc. oraz prawa i hi- storii prawa pol.; rzecznik wykładania w języku polskim. Czł. czynny AU 1873. Badał gł. dawne pol. prawo cywilne; wy- dał m.in. prace: O uprawnieniu dzieci nieślubnych podług prawa polskiego (1875) 1 O prawie bliższości w dawnej Polsce (1877) oraz nie dokończoną syn- tezę Prawo polskie prywatne (t. 1-2 1867—71). Zasłużył się również badania- mi nad historią wydziału prawa UJ.

PSB. | of* pe HL

t UA

SEU 4 >

BUSZCZYŃSKI Stefan (26 XII 1821 Mołodkowce na Kijowszczyźnie — 20 X

1892 Kraków), publicysta i historyk. Po studiach na uniw. w Kijowie gospodaro- wał w swym majątku ziemskim na Podo- lu; pisał artykuły do czasopism pol., niem. i francuskich. Organizator konspi- racji niepodległościowej w okresie po- wstania styczniowego; 1864-67 na emi- gracjj w Paryżu, następnie mieszkał w Krakowie. Od 1869 czł. TN Krak. (od 1872 AU); 1870 starał się daremnie o do- centurę historii powsz. lub filozofii histo- rii na UJ. Demokrata i liberał, zwolennik koncepcji hist. Lelewela, idealizował przeszłość Polski i ustrój Rzeczypospoli- tej szlacheckiej. Na emigracji wydał ano- nimowo dzieło La dócadence de I' Europe (1867), występując przeciwko Europie monarchicznej i kreśląc wizję braterskie- go związku wyzwolonych narodów. Jego późniejszy, obfity dorobek pisarski (Zna- czenie dziejów Polski i walk o niepodle- głość, 1882; Sądy cudzoziemców o Pol- sce, 1883; Obrona spotwarzonego naro- du, t. 1-4 1888-94) powstawał jako pole- mika ze „stańczykami” i hist. szkołą krak., w której dziełach nie upatrywał wartości nauk., lecz wyraz konserwaty- zmu polit. i antyniepodiegłościowej po- stawy. Hołdował swoistemu mesjanizmo- wi; formułował apologię powstań naro- dowych. Prace jego, o chaotycznej na ogół konstrukcji, cechuje tendencyjna se- lekcja materiału faktograficznego.

PSB; Nowy Korbut, t. 7; A. F. Grabski, „Podpalacze” przeciw „lidze brandmaj- strów”. Z dziejów walki z krakowską szkołą historyczną, w: tenże, Perspektywy przeszło-

ści, Lublin 1983. . ASŹ

BUZEK Józef (16 XI 1873 Końska k. Cieszyna — 22 IX 1936 Cieszyn), eko- nomista, prawnik, polityk, historyk. Stu- diował na UJ (doktorat). Po habilitacji (1902) na Uniw. Lwow. tamże od 1904 prof. prawa administr. i statystyki. W l. 1907—18 poseł do parlamentu austr. w Wiedniu. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości delegat na konferencję

67

BYK

pokojową w Paryżu. Od 1918 poseł na sejm, 1922-27 senator; związany z PSL „Piast”, Prof. UW i WSH w Warszawie. Wybitny statystyk, zał. GUS i jego dyr. (1918-29). Czł. wielu tow. nauk. i autor licznych prac, także z dziedziny historii; napisał m.in. Wpływ polityki żydowskiej rządu austriackiego w latach 1772—1788 na wzrost zaludnienia żydowskiego w Galicji (1903), Historia polityki naro- dowościowej rządu pruskiego wobec Po- laków od traktatów wiedeńskich do ustaw wyjątkowych z r. 1908 (1909), Rozwój stanu szkół Średnich w Galicji w ciągu ostatnich lat 50 (1909). Bibliografia prac: „„Kwart. Statyst.” 1929

Z. 4. AR

BYK Eleazar (7 VI 1881 Lwów — 18 I 1924 tamże), historyk, krytyk sztuki, publicysta. Ukończył Uniw. Lwow. (dr praw), pracował jako urzędnik skarbo- wy. Chociaż wywodził się z ortodoksyj- nej rodziny żyd., stał się przywódcą zwolenników asymilacji i brał udział w konspiracji niepodległościowej. Pro- wadził rozległą działalność społ. i oś- wiat., gł. w środowisku żyd. we Lwowie. Publikował wiele artykułów, m.in. w dziale artyst. „Wieku Nowego”. W 1. 1918-19 porządkował materiały dóbr kościelnych i koronnych w Archiwum Państw. we Lwowie. Opublikował m.in.: O Żydach w Galicji w erze 1772—1868 (b.r.), Dziś i lat temu czterdzieści (1908).

PSB. Z.B.iR.Ż.

BYSTROŃ Jan Stanisław (20 X 1892 Kraków — 18 XI 1964 Warszawa), etno- graf, socjolog, historyk kultury. Pocho- dził z rodziny inteligenckiej o rodowo- dzie chłopskim. Studiował na UJ (dr 1914, doc. 1918) i w Paryżu w Ecole des Haute Etudes (jako stypendysta tej uczelni). Wykładowca, od 1919 prof. nadzw. Uniw. Pozn., prof. zw. UJ 1925—

68

34 i UW 1934-39. Podczas okupacji niem. wykładał na tajnym UW; przez kilka miesięcy więziony na Pawiaku. Po II wojnie świat. na UW (emerytowany 1962). Czł. koresp. PAU 1933, czł. tytu- larny PAN 1952. Wybitny ludoznawca, twórca nowoczesnej folklorystyki pol.; autor kilkuset prac, w tym wielu o pod- stawowym znaczeniu dla nauki, gł. z za- kresu etnografii (zwł. folkloru muzycz- nego), etnologii (studia porównawcze) i socjologii. Prowadził badania dotyczą- ce całości modelu kultury pol.; studiował m. in. historię obyczajów, którą przedsta- wił w najpełniejszej jak dotąd, choć w szczegółach krytykowanej np. przez W. Konopczyńskiego, syntezie pt. Dzie- je obyczajów w dawnej Polsce (t. 1-2 1932-34, wznow. 1993, pierwsze po wojnie bez okrojeń cenzury). Zajmował się historią kultury chłopskiej (Kultura ludowa, 1936). Z zakresu historii litera- tury opublikował cykl portretów Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kon- gresowego (1939). Wiele spostrzeżeń z dziejów pol. kultury umysłowej i oby- czajowej zawarł w swych pracach ono- mastycznych (Nazwiska polskie, 1927, wyd. II rozsz.1936). W wyniku podróży nauk. na Bliski Wschód napisał pracę Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie 1147-1914 (1930). Autor dwu hist.-oby- czajowych monografii miast: Warszawa (1928, wyd. II popr. 1949, wznow. 1977) oraz Paryż. Dwadzieścia wieków (1939). Niektóre prace B. budziły nie tylko kon- trowersje nauk., ale i gwałtowne polemi- ki polit. (szkic Megalomania narodowa, „Przegl. Współczesny” 1923 i osobno 1924 i 1935). Rozproszone prace etnogr. wydano pt. Tematy, które mi odradzano (1980).

L.Stomma, Wstęp oraz Bibliografia waż- niejszych prac..., w: J. S$. Bystroń, Tematy..., Warszawa 1980; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Jan Stanisław Bystroń, w: Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci (zbior.), Warszawa 1986. EF

BZOWSKI

BYSZEWSKI Witold Józef (16 II 1875 Kaczkowizna k. Warszawy — I III 1932 Warszawa), historyk handlowości. Studiował na politechnikach w Mona- chium i Dreźnie oraz w Akad. Handlo- wej w Grazu. Pracował w fabryce che- micznej Rędziny oraz jako nauczyciel w szkołach handlowych w Warszawie i Łowiczu. Podczas I wojny Świat. oficer w wojsku ros., następnie w oddziałach pol. na Syberii. Po powrocie do kraju 1920 wykładowca w warsz. SGH oraz od 1921 wizytator szkół handlowych Min. WRiOP. Autor kompendiów dydak- tycznych używanych w pol. szkolnic- twie handlowym; m.in.: Krótki rys histo- ryczny rachunkowości (1912), Rozwój szkolnictwa handlowego w Polsce (1925); opr. Bibliografię polskiej litera- tury handlowej (1920). Zajmował się także badaniem losów Polaków na Sybe- rit.

PSB. =

BZOWSKI Stanisław, imię zakonne Abraham (ok. 1567 Proszowice k. Mie- chowa — 31 I 1637 Rzym), historyk Ko- Ścioła, hagiograf, kaznodzieja; domini- kanin. Studiował m. in. w Akad. Krak.; po wstąpieniu do zakonu (1581) wysłany

został na dalsze studia do Mediolanu i Bolonii; święcenia kapłańskie przyjął ok. 1600. Kaznodzieja w Poznaniu i wy- kładowca teologii w konwencie krak.; 1606-09 przeor, wikary i komisarz gene- ralny na Śląsku. W 1601 i 1606 jeździł do Rzymu w sprawach zakonu, a od ok. 1610 przebywał tam już nieprzerwanie. Autor dzieła Historia ecclesiastica (Rzym 1616), będącego skróconym, dwutomowym opracowaniem dwunasto- tomowej historii €. Baroniusa. Pracę Ba- roniusa kontynuował następnie na zlece- nie papieża Pawła V, wydając roczniki obejmujące 1. 1198—1572: Annalium ec- clesiasticorum post Caesarem Baro- nium... (t. 13—20, Kolonia 1616-41; t. 21 Rzym 1672). Zlecona mu przez zwierzchników zakonnych praca poświę- cona dziejom dominikanów pozostała w rkpsie. Dzieła B., mimo iż cechuje je tendencyjność i powierzchowny stosu- nek do źródeł, zachowały wartość ze względu na znaczną liczbę zamieszczo- nych w nich dokumentów z archiwów i bibliotek, gł. rzymskich.

PSB; Nowy Korbut, t. 2; J. Fijałek, Dwaj dominikanie krakowscy, w: Księga pamiątko- wa ku czci Oswalda Balzera (zbior.), Lwów

1925. WT.

Cc

CALLIER Edmund ( III 1833 Szamo- tuły — 14 XII 1893 Poznań), historyk, badacz dziejów Wielkopolski, publicy- sta. Pochodził z rodziny urzędniczej. Przerwawszy naukę szkolną, służył w wojsku pruskim, potem w Legii Cu- dzoziemskiej (brał udział w wojnie krymskiej). W 1863 sformował w Wiel- kopolsce oddział powstańczy i walczył w nim z Rosjanami w Król. Pol., docho- dząc do stopnia pułkownika. Administra- tor „Dziennika Pozn.” (od 1866), red. nacz. pozytywist. „Tyg. Wielkopol.” (1871-73). Opr. monografie miejscowo- ści wielkopol. (zebrane m.in. w Śzki- cach geograficzno-historycznych, t. 1-2 1886-88). Pisał także prace o powsta- niach 1831 i 1863 oraz liczne hasła wiel- kopol. do Słownika geograficznego Kró- lestwa Polskiego... (t. 1-14 1880-97). Prace jego nie miały większej wartości nauk., odgrywały jednak ważną rolę w życiu nar, w Wielkopolsce. Czł. Pozn. TPN.

PSB; bibliografia prac: „Kwart. Hist.” 1894; R. Marciniak, Edmund Callier, w: Wy- bitni historycy wielkopolscy (zbior.), Poznań

A 1989. A.G.

CARO Jecheskiel, Ezechiel (26 IX 1844 Pniewy k. Szamotuł — 24 XH 1915 Wiedeń), historyk Żydów pol.; ra- bin. Brat historyka niem. Jakuba C. Ukończył uniw. i seminarium rabiniczne we Wrocławiu; doktoryzował się w Hei-

70

delbergu. Kaznodzieja m.in. w Łodzi, Erfurcie i Pilznie; osiadł we Lwowie: ra- bin i kaznodzieja w Synagodze Postępo- wej (1891-1915), radny miasta. Opr. m.in. program nauczania religii mojże- szowej dla galic. szkół lud., wydziało- wych i średnich (1904) oraz podręcznik Chrestomatia biblijna ze słownikiem he- brajsko-polskim (1897). Jego gł. prace hist. (w języku niem.) to: Ein Vierteljahr- hundert stddtischer Verwaltung in Dir- schau (Erfurt 1880) oraz Geschichte der Juden in Lemberg... (Kraków 1894), dzieło oparte na drukowanych kronikach Lwowa, materiałach S$. Bubera oraz ar- chiwaliach z Bibl. Gminy Żyd. we Lwo- wie (jednak bez wykorzystania archi- wów miejskiego i grodzkiego).

PSB. Z.B.i R.Ż.

CAT MACKIEWICZ Stanisław - Mackiewicz Stanisław, pseud. Cat.

CEBROWSKI Andrzej Kazimierz (ok. 1580 Łowicz? — 30 X 1658 Ło- wicz), kronikarz. Studiował w Akad. Krakowskiej. Lekarz i aptekarz w Łowi- czu; rajca i burmistrz miasta. Autor An- nales Civitatis Łoviciae (wraz z przekł. pol. pt. Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648-59 wyd. M. Małuszyński 1937) ukazujących dzieje miasta w l. wojny pol.-szwedzkiej. A

CHAŁASIŃSKI

CELICHOWSKI Zygmunt (12 VII 1845 Wronki — 26 I 1923 Kórnik), bi- bliotekarz, historyk, wydawca, publicy- sta. Jako uczeń pozn. gimnazjum wię- ziony 1863 za udział w tajnym związku patriotycznym. Studiował prawo, filolo- gię i historię na uniw. w Berlinie i Wro- cławiu; od 1870 (po doktoracie z historii na uniw. w Lipsku) do końca życia dyr. Bibl. Kórnickiej. Na jego dorobek jako wydawcy złożyło się kilkadziesiąt pozy- cji, gł. edycji źródeł do dziejów Polski średniow. i nowoż. oraz zabytków litera- tury pol., zwł. XVI w. Kontynuator wy- dawnictwa Acta Tomiciana (t. 9-13 1876-1915; poprzednie tomy wydał T. Działyński); autor rozpraw i przyczyn- ków z zakresu bibliografii, historii i hi- storii literatury. Czł. Pozn. TPN, od 1891 kier. jego Wydziału Hist.-Lit., 1917—19 prezes; od 1903 czł. koresp., od 1920 czł. rzecz. AU/PAU; hon. prof. historii Uniw. Pozn. (1922).

PSB; Nowy Korbut, t. 13. ASz

CHAJES Cwi Hirsz (XI 1805 Brody — 14 X 1855 Lwów), filozof żyd., historyk; rabin. Otrzymał wykształcenie talmu- dyczno-rabiniczne oraz domowe świec- kie; samodzielnie zdobył wiedzę ogólną, w tym historyczną. Jako jedyny ze „sta- rych rabinów” w Galicji doktoryzował się na Uniw. Lwow. z filozofii (po 1848). Był kolejno rabinem Żółkwi i Kalisza. Jako historyk pozostawał pod wpływem N. Krochmala, z którym się przyjaźnił. Należał do pionierów haskali (żyd. oświecenia) w Galicji; wprowadzał kryt. metody do badań przeszłości Żydów oraz nowe kierunki badań i metody w nauce talmudycznej; pisał po hebraj- sku. Zdecydowany obrońca ortodoksji, ustępował śmiałością krytyki S.J. Rapa- portowi, lecz posiadał szerszą wiedzę ogólną; jego dzieło Mewo ha-Talmud (1845) pozostało długo jedynym prze- wodnikiem dla ortodoksyjnej historio-

grafii tradycji ustnej. Ważniejsze prace: Torat Newiim, zw. też Elle ha-Micwot (1836) — zbiór traktatów o autorytecie tradycji ustnej, strukturze i metodologii Talmudu; Iggeret Bikkoret (1840; 1853) — dzieło poświęcone badaniu targumów (aramejskich przekładów Biblii) i midra- szy (judaistycznych komentarzy do Bi- blii); Ateret Cwi (1840-45) — praca kil- kuczęściowa, m.in. o utworzeniu i auto- rytecie wielkiego sanhedrynu. Artykuły hist. publikował także w czasopismach. Wiele prac Ch. syn i wnuk opublikowali

po jego ŚmieTCi. Z.B. i R.Ż.

CHAJN Leon (3 II 1910 Warszawa — 1 II 1983 tamże), działacz polit., histo- ryk, archiwista. Absolwent prawa UW. Czł. KPP, przewodn. Akademickiego Stow. Wolnomularskiego. Podczas II wojny Świat. w ZSRR, czynny w ZPP. W 1. 1944-65 piastował szereg stano- wisk państw., m.in.: wicemin. sprawie- dliwości (194449), czł. Rady Państwa (1957-65); poseł na sejm (1947—69). Sekr. generalny CK SD (194461). Nacz. dyr. Archiwów Państw. 1965—76; dr nauk hist. 1966. Autor pracy Wolno- mularstwo w lI Rzeczypospolitej (1975), pierwszej próby odtworzenia dziejów pol. masonerii. Opublikował m.in. Mate- riały do historii klubów demokratycz- nych i Stronnictwa Demokratycznego w latach 1937-1939 (t. 1-2 1964) oraz wspomnienia Kiedy Lublin był Warsza- wą (1964). Ocenę swej działalności po- lit. zawarł w rozmowie z T. Torańską (Oni, Londyn 1985, liczne wyd. krajowe).

Bibliografia ważniejszych prac: „Arche- ion” 1984. RT

CHAŁASIŃSKI Józef (17 II 1904 Ru- dnik k. Krasnegostawu — 5 XII 1979 Warszawa), socjolog, teoretyk i historyk kultury. Studiował socjologię na Uniw. Pozn. pod kier. F. Znanieckiego (doktorat

71

CHANKOWSKI

1927), a równolegle psychologię, filolo- gię pol. i językoznawstwo. W 1. 1928—39 pracował w Pol. Inst. Socjol. (PIS) w Po- znaniu (od 1935 w Warszawie) oraz na Uniw. Pozn. (1929-31), na UW (prof. nadzw. 1936) i w WWP. Stypendysta Fundacji Rockefellera 1931-33 (prowa- dził w USA i Anglii badania m.in. nad pol. emigracją zarobkową); red. „Przegl. Socjol.” (1935-39); dyr. Państw. Inst. Kultury Wsi w Warszawie. Podczas oku- pacji niem. wraz z S$. Ossowskim kier. 1942-44 tajnego PIS w Warszawie. Po 1945 współorganizator UŁ (rektor 1949— 52), prof. zw. socjologii (kier. Inst. So- cjol.); wznowił w Łodzi PIS i „Przegl. Socjol.” (1946-49). W 1946 był inicjato- rem głośnej dyskusji o społ. genealogii inteligencji pol. (w „Kuźnicy”; edycja książkowa 1946). Czł. koresp. PAU (1948), czł. rzecz. PAN (1952). Po zawie- szeniu 1950 socjologii na UŁ (jako „nau- ki burżuazyjnej”) dzięki aktywności organizącyjnej (kierował paroma zakła- dami nauk. UŁ i PAN) ocalił kadry łódz. ośrodka socjol.; po reaktywowaniu zajęć 1957 kier. katedry socjologii UŁ (do 1961) i red. wskrzeszonego „Przegl. So- cjol.” (do 1979). W 1958 visiting prof. University of California w Berkeley. Od 1962 w Warszawie: aktywny w PAN (ba- dania afrykanistyczne, badania nad pa- miętnikarstwem), prof. zw. socjologii UW (1966-74). Wykształcił liczne grono uczniów. Jego ogromny dorobek nauk. jest ważny również dla dziedziny historii, zwł. społ. i kultury. W paru artykułach wyjaśniał relacje pomiędzy historią i so- cjologią, pisał też o historii socjologii. Prace dotyczące przekształceń społ. w Polsce, zwł. warstwy chłopskiej i inte- ligencji, ruchliwości społ., awansu społ. (był twórcą tego określenia) stały się trwałym dorobkiem pol. humanistyki, także historiografii (Drogi awansu spo- łecznego robotnika, 1930, wyd. II 1979; Młode pokolenie chłopów, t. 1-4 1938; Przeszłość i przyszłość inteligencji pol- skiej, 1958; Młode pokolenie wsi Polski

72

Ludowej, t. 1-9 1964—80). W socjologii wychowania ukazał istotne relacje po- między społeczeństwem a instytucjami. Pionierski charakter w nauce pol. miały studia poświęcone problemom narodu i kultury (Kultura amerykańska, 1962; Kultura i naród, 1968; Tradycja i per- spektywy przyszłości kultury polskiej, 1970; Kultura ludowa — kultura narodo- wa, w: Strukturalne przemiany rolnictwa i wsi... zbior., 1978). Jako edytor auto- biografii dał wzór stosowania metody ba- dań dokumentów osobistych, stworzonej przez F. Znanieckiego (współcześnie zw. biograficzną); opublikował wiele ważnych źródeł hist. odzwierciedlających procesy społ. (np. J. Wojciechowski, Zyciorys własny robotnika, 1930). Dr h.c. UŁ (1970).

Bibliografia prac za 1. 1926-82, w: Naród — kultura — osobowość. Księga poświęcona Profesorowi Józefowi Chałasińskiemu, Wro- cław 1983. WB.

CHANKOWSKI Stanisław (24 X 1928 Warszawa — 5 IX 1990 tamże), histo- ryk, dokumentalista. Ukończył studia na UW; doktoryzował się 1967. Pracownik Archiwum PAN w Warszawie 1956—90; autor prac archiwoznawczych i inwenta- rzy archiwalnych. Zajmował się dzieja- mi powstania styczniowego (m.in. roz- prawa doktorska) i wydawał źródła doty- czące tego tematu; zbierał informacje o zasobach zniszczonego podczas II wojny Świat. Muzeum Nar. Pol. w Rap- perswilu. Autor biogramów, m.in. do

PSB i niniejszego Słownika. =

CHAREWICZOWA Łucja, ze Strze- leckich (12 VII 1897 Cieszanów k. Lu- baczowa — 17 XH 1943 Oświęcim), hi- storyk kultury i dziejów społ.-gospodar- czych. Studiowała na UJK we Lwowie pod kier. J. Ptaśnika i F. Bujaka (doktorat 1921), studia uzupełniające odbyła

CHLEBOWSKI

w Paryżu; habilitowała się 1937 na UJK. Od 1931 kustosz Muzeum Hist. we Lwo- wie; aktywna w Stow. Kobiet z Wy- ższym Wykształceniem. Miłośniczka Lwowa, większość swych prac poświęci- ła temu miastu. Napisała m.in.: Handel średniowiecznego Lwowa (1925), Lwow- skie organizacje zawodowe z czasów Polski przedrozbiorowej (1929), Wodo- ciągi starego Lwowa 1404—1663 (1934), Historiografia i miłośnictwo Lwowa (1938) oraz Kobieta w dawnej Polsce (1938). Od VIII 1940 pracowała w War- szawie w Bibl. Zamoyskich, działając równocześnie w tajnym nauczaniu i pro- wadząc w ZWZ-AK tajną pracę publicy- styczną. Aresztowana w VII 1943, zgi- nęła w niem. obozie koncentracyjnym. Bibliografia prac: „Sprawozdania TN Lwow.” 1934. HW.

CHARKIEWICZ Walerian (1890 — 24 VI 1950 Londyn), publicysta polit., historyk, poeta. Studiował filologię pol. na USB w Wilnie (doktorat 1928). Zwią- zany z obozem konserwatystów, m.in. współpracownik „Słowa”. Zajmował się m.in. dziejami stosunków rel. na Litwie i Białorusi w XVI i XVII w., magnaterią kresową (Scypion ruski, Konstanty Iwa- nowicz książę Ostrogski, 1929), postacią Towiańskiego (O Mistrzu Andrzeju i Matce Makrynie, 1935). Brał udział w kampanii wrześniowej 1939, wzięty do niewoli przez wojsko radz., przeby- wał w obozach w Kozielsku i Griazow- cu. Od jesieni 1941 w armii gen. W. An- dersa, z którą przeszedł na Środkowy Wschód (m.in. kier. Biura Hist. i mu- zeum). Po wojnie pozostał na emigracji w Londynie, m.in. pierwszy red. tyg. „Od A do Z”. Badał dzieje Polaków w II

wojnie światowej. 4

CHLEBOWCZYK Józef (19 I 1924 Karwina na Zaolziu — 14 VII 1985 So-

zopol w Bułgarii), badacz dziejów społ.- gosp. i nar. Śląska oraz Europy Środko- wo-Wschodniej. W czasie HI wojny świat. jako Ślązak służył w armii nie- mieckiej. Studiował w SGPiS w Warsza- wie: do 1952 asystent prof. A. Grodka. Zatrudniony w przemyśle (Cieszyn) i szkolnictwie (1955-57); pracownik IH PAN we Wrocławiu (1957—67; doktorat 1961), Studium Nauczycielskiego w Cie- szynie (1964—67) i Śl. Inst. Nauk. w Ka- towicach (1968—70). Habilitował się na UJ 1966; od 1970 na Uniw. Śl. (m.in. prorektor filii w Cieszynie); prof. nadzw. 1972, prof. zw. 1977. Zajmował się hi- storią gosp. i polit. Śląska Cieszyńskiego (m.in. Gospodarka Komory Cieszyńskiej na przełomie XVII-XVIII oraz w pierw- szej połowie XVIII w., 1966). Następnie podjął badania ruchów i procesów nar.: Wybory i świadomość społeczna na Ślą- sku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku (1966), Procesy narodotwórcze we wschodniej Europie środkowej w dobie kapitalizmu (1975, wyd. ang. 1980, wyd. II zmienione 1983 pt. O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia na- rodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie środkowej...); jego tezy dotyczące mechanizmów procesów narodotwórczych wywoływały ożywio- ne dyskusje naukowe. Czł. PTH (od 1955 prezes oddziału w Cieszynie). W l. 1982—85 działał w PRON. R»

CHLEBOWSKI Bronisław (10 XI 1846 Warszawa — 28 III 1918 tamże), historyk literatury i kultury. Uczestnik powstania 1363. Po ukończeniu Szkoły Gł. Warsz. (1868) nauczyciel gimna- zjum; od 1909 wykładowca TKN, od 1916 prof. UW. Współzał. (1907) i pre- zes (1916-18) TN Warsz.; czł. koresp. AU 1914. Współred. Słownika geogra- ficznego Królestwa Polskiego... (1885— 1902 red. nacz.), współpracownik Ency- klopedii Powszechnej S. Orgelbranda,

73

CHŁĘDOWSKI

Encyklopedii Wychowawczej, Poradni- ka dla Samouków, współred. wydawnic- twa Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej (zbior., od 1906). Badał gł. literaturę XVI-XVII w. (Jan Kochanowski w Świe- tle własnych utworów, 1884; Mikołaj Rey jako pisarz, 1905) i XIX w. (Zyg- munt Krasiński, 1909). Historię literatu- ry ujmował szeroko jako dzieje piśmien- nictwa z zakresu humanistyki, na boga- tym tle kult., polit. i ekon.-społ. epoki. Jego najważniejsze dzieło to Literatura polska 1795—1905 jako główny wyraz ży- cia narodu po utracie niepodległości (wyd. pośmiertne 1923), traktowana ja- ko dopełnienie Historii literatury nie- podległej Polski 1. Chrzanowskiego. Dą- żył do uchwycenia cech osobowości pi- sarza poprzez wszechstronną analizę je- go dzieł; uwydatniał wpływ czynnika regionalnego i etnogr. na treść i formę utworów. Zajmował się też historią War- szawy (Warszawa za Władysława IV, 1909; Warszawa za książąt mazowiec- kich, 1911). Pisma (t. 1-4 1912).

PSB; Z. Szmydtowa, Bronisław Chle- bowski, w: taż, Studia i portrety, Warszawa 1969, także w: Portrety uczonych polskich

(zbior.), Kraków 1974. Sch.

CHŁĘDOWSKI Kazimierz, pseud. Ignotus, Kalasanty Kruk i inne (23 II 1843 Lubatówka k. Krosna — 20 III 1920 Wiedeń), historyk kultury XV- XVIII w., eseista, powieściopisarz, dzia- łacz polityczny. Studiował na uniw. w Pradze i na UJ (doktorat 1867). Od 1867 urzędnik we Lwowie (sekr. Rady Szkolnej Krajowej), od 1881 urzędnik ministerialny w Wiedniu, 1899—1900 min. dla Galicji w rządzie Austro-Wę- gier. Czł. AU 1907. Równolegle z karierą urzędniczą próbował sił w literaturze (bez powodzenia), w publicystyce i esei- styce. Współpracował m.in. z „Bibl. Warsz. ”, „Dziennikiem Lit.” i „Gazetą Lwow.”, dając się poznać wcześnie jako zwolennik i propagator pozytywizmu.

74

Zajmował się dziejami kultury pol. (zbiór szkiców Królowa Bona, t. 1-2 1876, wyd. IV 1960), a następnie histo- rią i kulturą Włoch i Francji XV-XVIII wieku; od 1901 prowadził wielokrotnie poszukiwania muzealne, bibl. i archi- walne we Włoszech. Kolejno publikował studia: Siena (1904, wyd. III 1960), Dwór w Ferrarze (1907, wyd. IV 1958), Rzym. Ludzie Odrodzenia (1909, wyd. IV 1957), Rzym. Ludzie Baroku (1912, wyd. III 1957), Rokoko we Włoszech (1915, wyd. IV 1959), Historie neapoli- tańskie (1918, wyd. IM 1959), Ostatni Walezjusze (1920, wyd. II 1958). W pra- cach tych wykazał wielkie znawstwo kultury i obyczaju badanej epoki, erudy- cję i talent narracyjny, choć nie uniknął nieścisłości historycznych. Pozostawił wspomnienia Z przeszłości naszej i ob- cej (1935) oraz wartościowe Pamiętniki (t. 1-2 1951, wyd. II 1957).

PSB; Nowy Korbut, t. 13. Mi:

CHMAJ Ludwik (15 I 1888 Głogów k. Rzeszowa — 23 X 1959 Warszawa), hi- storyk filozofii, badacz teorii pedago- gicznych. Po doktoracie (1912) i habili- tacji (1930) na UJ był nauczycielem szkół średnich w Krakowie. Od 1938 kier. katedry pedagogiki na USB w Wil- nie. Podczas II wojny świat. przebywał w Wilnie, 1944-54 w ZSRR. Od 1955 prof. zw. w Inst. Filozofii i Socjologii PAN. Zajmował się historią i filozofią idei w XVII w., teorią pedagogiki i zaga- dnieniami kultury w filozofii współcze- snej; był tłumaczem dzieł Descartesa, znawcą filozofii kartezjańskiej. Jego pra- ce hist. (Samuel Przypkowski na tle prą- dów religijnych XVII w., 1927; Bracia polscy — ludzie, idee, wpływy, 1957; Faust Socyn 1539—1604, 1963) odegrały dużą rolę w badaniach nad racjonali- zmem rel. w Polsce XVII w. Autor prac z dziedziny pedagogiki. .

CHMARZYŃSKI Gwido (20 VII 1906 Nakło n. Notecią — 30 VII 1973 Kamień Pomorski), historyk sztuki. Studiował na UW i na Uniw. Pozn. (u S. Dettloffa, doktorat 1932). Po 1950 wykładowca hi- storii sztuki średniow. na Uniw. Pozn,, potem na UMK w Toruniu; prof. zw. od 1955. Znawca kultury i sztuki średnio- wiecza eur. i na tym tle sztuki poł. (Sztu- ka w Toruniu, 1934; Wielkopolska pla- styka gotycka, 1936). Pod jego redakcją ukazała się praca Sztuka polska czasów

średniowiecznych (1953). HK

CHMIEL Adam (24 XII 1865 Słom- niczki k. Miechowa — 13 II 1934 Kra- ków), historyk, archiwista, historyk sztu- ki, heraldyk, sfragistyk. Studiował na UJ historię, literaturę, geografię. Pracownik, a od 1917 dyr. AAD m. Krakowa. Histo- riograf UJ (1901—35). Współzał. i czł. Tow. Miłośników Historii i Zabytków Krakowa (od 1896); czł. koresp. PAU (od 1925); dr h.c. UJ (1933). Badacz przeszłości Krakowa, autor ponad 200 prac, m.in.: Rachunki dworu królewskie- go 1544-67 (1911), Pieczęcie Uniwersy- tetu Jagiellońskiego w Krakowie (1917), Rzeźnicy krakowscy (1931), Szkice kra- kowskie (1939-47; książka wydrukowa- na z przedwojennego składu, uratowane- go przez Drukamię Anczyca). Publiko- wał też wydawnictwa źródłowe i prace z dziedziny bibliologii (m.in. prowadził badania nad oprawami rkpsów i starych druków).

PSB; bibliografia prac: „Rocz. Krak.”

1935. sę

CHMIELOWSKI Benedykt (20 lub 21 II 1700 na Wołyniu — 7 IV 1763 Firle- jów k. Rohatyna na Podolu), pisarz rel., polihistor; ksiądz. Pochodził z rodziny szlacheckiej. Po nauce w kolegium jezu- ickim ukończył seminarium katedralne we Lwowie. Od 1725 proboszcz w Firle-

CHMIELOWSKI

jowie, następnie w Podkamieniu, 1761 kanonik katedralny kijowski. Pisarz o mentalności i upodobaniach sarmac- ko-barokowych, autor dewocyjnych utworów rel.; posiadał ogromną erudycję czerpaną bez krytycyzmu z różnego ro- dzaju dzieł encyklopedycznych, autorów zarówno staroż. i średniow. (Pliniusz, Św. Izydor z Sewilli, Wincenty z Beauvais), jak nowożytnych (A. Kircher). Jego gł. dziełem było kompendium encyklope- dyczne pt. Nowe Ateny, albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły jak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozryw- ki erygowana... (t. 1-2 1745—46, wyd. II rozsz. 1754-56; wybór opr. M.iJ. J. Lip- scy 1966); w. zakresie informacji hist., zwł. dotyczących dziejów Polski, Ch. ujawnił typowe cechy sarmackiego hi- storyzmu, np. odnosząc się apologetycz- nie do „złotej wolności w Polszcze”. Dla pokolenia oświeconych Nowe Ateny... stały się symbolem saskiego zacofania i obskurantyzmu. Ocena ta i dziś jest przyjęta, choć zaczęto dostrzegać swoi- sty urok prymitywizmu i naiwności w stylu i sposobie myślenia Ch. Był on także autorem prac hist., pozostałych w rkpsie; wydano z nich pośmiertnie opracowanie heraldyczno-genealogicz- ne pt. Zbiór krótki herbów polskich... (1763).

PSB; J.]. Lipski, wstęp do wyboru: Nowe Ateny... Warszawa 1966; H. Rybicka-Nowac- ka, „Nowe Ateny” Benedykta Chmielowskie-

go. Metoda, styl, język, Warszawa 1974. IJ.

CHMIELOWSKI Piotr (9 II 1848 Za- wadyńce na Podolu — 22 IV 1904 Lwów), historyk i krytyk literatury pol., działacz oświatowy. Wywodził się ze zu- bożałej rodziny ziemiańskiej. Ukończył studia filol. i filoz. w Szkole Gł. Warsz. i na ros. UW; wykształcenie uzupełnił na uniw. w Lipsku (doktorat 1874). Do

75

CHOCISZEWSKI

1898 przebywał w Warszawie, utrzymu- jąc się gł. z pracy nauczycielskiej. Po- zytywista; wierny idei niepodległości Polski, przeciwny ugodzie z zaborcą. W 1882 zrezygnował z nominacji na doc. na ros. UW, kiedy min. oświaty cofnęło